KNJIŽEVNOST

KNJIŽEVNE EPOHE => Vuk Stefanović Karadžić — život i delo => Temu započeo: Angelina Decembar 11, 2010, 01:11:35 am



Naslov: Vukova uloga u formiranju narodne varijante književnog jezika
Poruka od: Angelina Decembar 11, 2010, 01:11:35 am
**

VUK STEFANOVIĆ KARADŽIĆ — ŽIVOT I DELO


VUKOVA ULOGA U FORMIRANJU NARODNE VARIJANTE KNJIŽEVNOG JEZIKA


Poznata je činjenica da Vuk, mada inače vrlo odlučan u nastojanju da našu izražajnu kulturu postavi dosledno na osnoviiu narodnog jezika, nije pokazivao ni izdaleka tako odlučan stav u pogledu dijalekatske obojenosti te narodne osnovice. Zna se: da je on u početku (u spisima iz 1814) upogrebljavao "dijalekat... južni, ali sa mnogo mešavine istočnog (sremskog)": da ga je prvi bliži kontakt sa doslednom ekavštinom zbunio — pomislio je da je reč o nekakvom bugarskom govoru; da je naglašavao, mahom u početnom periodu svoje reforme, kako bi najumesnije bilo da se svaki pisac pridržava jezika svog rodnog kraja; da je, iako od prvog dana emocionalno vezan za svoj maternji, jekavski izgovor, eksplicitno izašao pred javnost s preporukom da se taj jekavski izgovor tek pošto je shvatio da mu je pobeda osigurana Pa ipak, sve te uočene pojedinosti ne osvetljavaju dovoljno Vukov stav gramatičara-normativca. Posebno je do sada ostala nedovoljno jasna njegova uloga u normiranju ekavske varijante književnog jezika. Ovaj je rad pokušaj da se Vuk bliže sagleda upravo iz tog aspekta.

Od samog početka reforme Vuk je s dramatičnom naglašenošću izlagao svoje lingvističko uverenje: standardni jezik kulture treba da bude jezik prostog, neurbanizovanog čoveka: urbanizovano srpsko stanovništvo, pogotovo njegovi najkuliurniji predstavnici — "spisatelji", nije dovoljno kvalifikovano za jezičkog arbitra. Ovakvo uverenje, ma koliko izgledalo naučno paradoksalno, imalo je u datom trenutku određenu životnu opravdanost. Toj razlici standardnom, koja se manifestuje u jezičkoj kompetentnosti neobrazovanog čoveka i nekompetentnosti obrazovanog, davao je Vuk, tokom celog svog reformatorskog agitovanja, i jednu naročitu, vrlo karakterističnu stilizaciju: najgore, najiskvarenije govori gradsko stanovništvo u tada najnaprednijim srpskim krajevima, u (Vojvodini) dakle, upravo tamo gde se nalaze Vukovi najopasniji protivnici i gde bi jedino mogla eventualno da izraste reforma i bez njegovog neposrednog učešća). Nijednu priliku nije Vuk propuštao a se s podsmehom ne osvrne na oblike kao volu ili oćedu, na arhaičnije oblike pluralskih padeža imenica, na sve ovo, jednom rečju, što čini specifičnost vojvođanskog dijalekatskog pejzaža. Do kraja života ostao je on nepokolebivo veran ovom svom stavu: kad god je grebalo izneti šta je supstandardno u odnosu na novi književni jezik, navođeni su oblici iz vojvođanskih narodnih govora.

U samom početku svoga rada Vuk je dijalekatsku specifičnost Vojvodine ocenjivao isključivo kao posledicu lošeg uticaja "spisatelja". Tu primitivnu koncepciju Vuk je, razume se, ubrzo napustio, čim je malo shvatio realnost dijalekga. Ali se samim tim nije i njegov osnovni stav izmenio: vojvođanski dijalektizam progonio je i dalje kao supstandardnu jezičku pojavu, naglašavajući pri tom da ni ekavština nije u Vojvodini kako treba — Sremci izgovaraju npr. letiti, dok narod po Srbiji kaže pravilno leteti itd. Još uvek 1845, kad mu je pobeda bila već tako reći tu, Vuk se nije mogao uzdržati a da ne naglasi, po ko zna koji put, da su književnici narodu jezik iskvarili; pri tome je naveo, kao primer za supstandardno, niz osobina vojvođanskih govora. Istim tim povodom Vuk je prvi put eksplicitno ukazao na "prostotu" kao na ovaj deo tadašnjeg našeg sveta koji nije ovladao novim jezikom srpske pismenosti. "Ovdje pod imenom prostote ne treba razumjeti samo seljake i druge ljude proste, to jest, koji nijesu nauka učili, nego svakoga, koji stvar upravo ne razumije, pa makar on bio i na vrzinu kolu, ili imao deset sela i toliko hintova po četiri konja i Bog zna koliko lokaja i u sanduku hiljada..." Dakle, mada je početna "krivica" ostala na književnicima, pojavljuje se sasvim prirodno, posle već stvarno završene reforme, i novi predstavnik jezičkog standarda, ovog puta bez nekadašnje socijalne diferencijacije grad/selo: svaki naš čovek koji ne poštuje Vukove norme naše izražajne kulture.

Te su Vukove norme ostavljale u dva slučaja slobodu ličnog opredeljenja: pri izboru narodne leksike i pri izgovoru refleksa starog jata.

Svaka reč koja je živela u narodu imala je puno pravo da obogati leksički fond književnog jezika, s jednim izuzetkom: ne i reč iz vojvođanskih krajeva koja bi bila slavenoserbskog, nemačkog ili mađarskog porekla (tako je u jednom trenutku naše kulturne istorije došlo do paradoksalne situacije: proganjani su termini za određene pojmove kulture i civilizacije najnaprednije srpske sredine, dok, međutim, turske pozajmice — tipa čaršija, pendžer i sl. — zatečene pretežno u zaostalijim krajevima, nisu proganjane: ali ta je situacija ubrzo sasvim prevaziđena. Za Vuka su samo glasovne i morfološke pojedinosti mogle biti dijalektizmi (tj. supstandardne pojave, ukoliko odstupaju od njegove norme), ne i pojedinosti iz oblasti leksike. Vanredni teempo bogaćenja naše izražajne kulture u periodu od reforme do danas velika je, pozitivna posledica ovakvog njegovog gledišta. Doduše, nije bez uzročne veze s ovim gledištem i jedna manje pozitivna činjenica: postojanje istočne i zapadne varijante književnog jezika zasnovano je prvenstveno na postojanju razlika u leksici.

Kao što je poznato, mada je Vuk u početku deklarativno prihvatio sva tri izgovora staroga jata, ikavski je izgovor brzo prešao u oblast dijalektskih fenomena. Što se ekavskog izgovora tiče, njega je normirao sam Vuk. Na to se obično zaboravlja i sada, a nije se tome mnogo poklanjalo pažnje ni u Vukovo vreme, mada je Vuk s pravom podsećao savremenike na svoje zasluge u tom pravcu: "Istočnijem narječijem mnogi su naši spisatelji po nješto pisali i govorili, da tijem pisati valja; ali može biti, da još nema ni jedne knjige, koja je jednako i svuda postojano njime napisana. Ja sam se trudio u knjizi: Miloš Obrenović— ili građa za Srpsku istoriju našega vremena (u Budimu, 1828), da pokažem primjer toga narječija, i mislim, da sam dobro dotjerao..." Najinteresantnije je tu da je Vuk, odlučujući se za princip svoje norme, žrtvovao lingvističko uverenje socijalnom kriteriju.
 
Vuk je bio ubeđen da je lingvistički najispravnije, ako se već prihvata ekavština, primeniti je najdoslednije, onako kako se govori u "resavskom govoru" (dakle ne samo gde i sekira već i nesam, stareji, dat. žene i sl.) Ali među ekavskim dijalektima on je razabirao tri tipa: "najčistiji" (istovremeno i najdosledniji i najviše narodni) — resavski; "najpokvareniji", tj. sa najviše pojedinačnih ikavski oblika — sremački; "srednje" ekavski (sa gde ali i sa nisam, stariji i sl.) koji se govorio u dva najjača centra Miloševe Srbije: Beogradu i Kragujevcu. Naravno, Vuk je smatrao da su Beograd i Kragujevac pod lošim uticajem kojekakvih "spisatelja" iskvarili svoj narodni, dosledno ekavski tip izgovora. Pa ipak, njegov izbor pada baš na tu beogradsko-kragujevačku nedoslednu ekavštinu: "Ja sam se trudio u knjizi Miloš Obreinović... da pokažem primjer toga (ekavskog — M. I.) narječija, i mislim, da sam dobro dotjerao, samo što nijesam smjeo, da kažem nesam, jer sam čuo, gdje se u Biogradu i Kragujevcu podsmijevaju onima, koji tako govore; ali svatko, ko posao svoj razumije, mora priznati, da je u ovome narječiju pravilnije i priličnije nesam nego nisam, kakogod i gde nego gdi". Svojom neverovatnom intuitivnošću on je tačno uočio poznati princip moderne antropološke lingvistike: postoji socijalni faktor koji niveliše jezičku realnost jednog naroda; selo teži da napusti svoje jezičke navike da bi se što više u kulturno-socijalnom pogledu približilo gradu. "Ljudima je prirodno da svaki želi odlikovati se od drugoga kao što je i on i približiti se k onome, koga drže za većega ili čemu gođ pretežnijega od sebe; u govoru se čini, da je najlakše ovu prirodnu želju ispuniti..." Znajući, dakle, šta već znače, i šta će sve više dalje značiti, Beograd i Kragujevac u životu srpskog naroda, Vuk se definitivno opredeljuje za nedragi mu gradski tip ekavskog izgovora, taj isti "srednje" ekavski tim koji se do danas verno sačuvao u istočnoj varijanti našeg književnog jezika.

Vuk u ogledalu svoga i našega vremena
Izdavač "Vesti" T. Užice, 1987
Izdanje pripremili i uredili
Milovan Vitezović i Dr Stojadin Kostić


Naslov: Vukova uloga u formiranju narodne varijante književnog jezika
Poruka od: Angelina Maj 04, 2012, 11:30:00 pm
**

VUK STEFANOVIĆ KARADŽIĆ — ŽIVOT I DELO


VUK I VOJVODINA


Do Vukove pojave na teritoriji severno od Save i Dunava egzistiraju ruskoslovenski, slavenosrpski i narodni jezik. Narodni jezik imao je krajem XVIII i početkom XIX veka sve veći broj pristalica jer je većini postajalo jasno da se široko zasnovana kultura samo na njemu može izgrađivati. U to su se mogli uveriti I na osnovu situacije u drugim kulturama — većina književnih jezika formiranih u prvoj polovini prošlog stoleća naginjala je ka narodnoj osnovici, a visoko su se cenili i narodni život i folklorna književnost.
 
U momentu kada je trebalo menjati materijalnu osnovicu jezičkog standarda, Vuk je predstavljao ustaničku Srbiju i njenu seljačko-demokratsku orijentaciju. Vukove protivnike, u Vojvodini (crkva i predstavnici i inteligencije u prvoj polovini XIX veka) sputavala je klasna pripadnost i utopijsko nastojanje da se spreči potpuna demokratizacija srpske kulture.

I njihovo školovanje i poznavanje više stranih jezika i kultura, što se u kontekstu drukčijih istorijskih i društvenih okolnosti smatra izrazitom prednošću, u našim uslovima predstavljalo je negativan faktor.
 
2. Odabiranje dijalekatske osnovice najvažniji je problem prve faze formiranja savremenog srpskohrvatskog književnog jezika (ono se vremenski poklapa sa prvom polovinom veka). Vuk je pošao od govora svoga rodnog kraja. Njegovo nastojanje da se narodni govor nađe u funkciji književnog moglo je da znači i to da svaki pisac piše jezikom svoje sredine.
 
U momentu kada se trebalo odlučiti za instrument moderne kulture i za smelu viziju buduće političke povezanosti naroda kojima je srpskohrvatski maternji jezik, došla je do izražaja Vukova genijalnost. Učinio je najbolji izbor: prednost je dao novoštokavštini, istina u prvo vreme bez njenih urbanih delova. Urbane sredine nalazile su se na periferiji i delile sudbinu preriferijskih govora udaljenih od jezgra i procesa koji se u jeziku zbivaju u matici, te tako posedovali i više ekstremnih lokalizama, a bili i nagriženi stranim uticajem.
 
Vuk je, dalje, u početku ovog rada jasno izražavao svoj negativan stav prema vojvođanskim govorima, a njegova ocena da su za "pogreške" krivci pisci, jasno pokazuje da u tom momentu nije poznavao realnost dijalekta.
 
U datom istorijskom trenutku Vuk je s razlogom osporavao prestiž gradskog govora. Građanska klasa i školovani ljudi svoj su jezik takođe shvatali kao narodni. To opravdava velikog reformatora što je za određeni vremenski period uklonio mogućnost da pisani čovek i urbana sredina budu arbitri u pitanjima jezika. Posle pobede, mladima koji su stali uz njega (Branko Radičević, Bogoboj Atanacković, i dr.) tolerisao je mnoštvo jezičkih pojedinosti zbog kojih je grubo ismevao Vidakovića i ostale protivnike iz Vojvodine.
 
Vukov izbor odgovarao je i Srbima i Hrvatima, a potreba zajedničkog jezika nametala se kao nužnost. Ne bi se smela zaboraviti ni činjenica da je iskučivo oslanjanje na narodni jezik predstavljalo novost u teoriji nastajanja književnih jezika, što znači da je podrazumevala i rizik neuspeha.
 
3. Prateći Vukov razvoj, osvrnućemo se i na poteze koje je učinio u četvrtoj deceniji u njima zaokružio svoju jezičku reformu. Vuk 1836. uvodi glas h a 1839. godine zamenjuje jotovane grupe će tje i đe dje. Obe intervencije ne treba shvatiti kao Vukov ustupak protivnicima, već kao rezultat boljeg poznavanja narodnih govora, filološke zrelosti i političkog vizionarstva.
 
Vuk je uvođenjem h i tj i dj izneverio govor rodnog kraja i govore najvećeg dela srpskohrvatskog stanovništva. Budući da su ovo osobine dubrovačkog govora i govora gradskog, pre svega muslimanskog stanovništva Bosne i Hercegovine, to je ustupak govoru grada i početak nužne urbanizacije književnog jezika. To ujedno znači i narušavanje jedinstvenosti dijalekatske osnove književnosti jezika, ali i znatno širu bazu, što podrazumeva brže bogaćenje književnog jezika i veći broj pristalica i, što je takođe bitno, uspostavljanje mostova prema katoličkom i muslimanskom delu srpskohrvatskog stanovništva.
 
Tako, relativno brzo, sam Vuk arhaizuje jezik i približava ga drugim slovenskim jezicima. S druge strane, Vuk usvaja stavove koje su branili njegovi protivnici. Međutim, veliki reformator sproveo je navedene zahteve u pravom momentu i na najbolje mogući način.
 
4. Vukovo nastojanje da se književni jezik u potpunosti izjednači sa narodnim takođe nije naišao na razumevanje u sredini koja je nastojala da sačuva kontinuitet razvoja književnog jezika i koja je bila svesna činjenice da književni jezik nije nikada i nikome maternji, pa ni onima na čijoj je dijalektskoj osnovi izrastao.
 
Vojvođanska inteligencija se zalagala za tzv. "srednji stil" i insistirala da se srpski književni jezik ispravlja pomoću "slavenskog" i bogati iz ovog izvora, kao da se iz njega preuzmu tvorbeni modeli. I ovde Vukova logika uklanja sve dileme: "Mi ne znamo da li bi se moglo kazati nekakvim srednjim slogom što ljepše i blagorodnije, nego srpskim seljačkim jezikom. Mi mislimo samo da su misli proste, da jezik ne može biti prost", odnosno: ..."kad se počelo ljepše misliti, onda su i jezici ljepši postali".
 
Vukove postupke opravdava istorijski trenutak — u datom momentu kompromisa nije moglo biti. Kasnije će saznati i postati svestan činjenica da je književni jezik strogo normiran, pa stoga i konzervativniji od govornog (na čemu će insistirati i sam, a naročito njegovi sledbenici u drugoj polovini veka); da je stilski izdiferenciran i ima znatno širu funkciju od potreba dnevnog komuniciranja.
 
5. Neosporno je da se Vukov rad nadovezuje na ideje stare više decenija i na nastojanja i rezultate koji su iz njih proizašli. U jednoj objektivnoj analizi i proceni proizilazi da su Vuku pomogli i mnogi Vojvođani: i oni koji su krčili puteve prodora narodnog jezika u književni i oni, u prvo vreme malobrojni, koji su bez rezervi stali uz njega, ali i oni koji su mu se žestoko suprostavljali jer su doprinosili kristalizaciji njegove koncepcije i poboljšanju mnogih; pojedinačnih rešenja.
 
O tome i sam Vuk kazuje sledeće: "Svaka recenzija i svaki štampan odgovor na na ovo misli moje vrlo će me obradovati. Ja ne mislim da znam sve tako, da se bolje znati ne može, i da ne mogu pogriješiti; samo mislim da u glavnoj stvari imam pravo, a u sitnicama može biti da će se i ovdje u mene naći pogrješaka. U današnjem stanju naše književnosti niko se ne može sačuvati od pogrješaka, i takove valja svakome rado opraštati, samo kad se o glavnoj stvari misli kao što treba, i kad nije više pogrješno nego pogođeno. S ljudima koji bi u glavnoj stvari sa mnem slagali, ja bih se u mnogijem sitnicama s velikom radošću dogovorio, a pišući ovu knjižicu mislio sam na mnogo mjesta, kako bi to bilo dobro. Ja se na spisatelje naše, koji u ovom djelu misli drukčije od mene, ne srdim sebe radi, nego radi našega jezika i narodne koristi; a što se tiče mene samoga, ja bi valjalo na tome da im zahvalim, jer kad bi oni svi mislili kao i ja, ko bi onda znao za mene? Da su svi naši dojakošnji književnici mislili kao i ja, sve bi se ovo, što se god spominje u ovoj knjižici, svršilo i odredilo još prije prije prvoga prelaska moga u Srijem, pa ja ili ne bi Srpski spisatelj ni bio, ili bi došao na gotov jezik, koji bi valjalo samo naučiti iz knjiga."

6. Vuk je, kao što je davno konstatovano, normirao pravopis, fonologiju i morfologiju našeg jezika; dao je i osnove leksičke norme. Ocenjujući stanje u našem književnom jeziku u sredini prošlog stoleća, R Bošković ističe kako je on u tom trenutku ..."bio više pred svojim formiranjem nego u svom formiranju".
 
Put od narodnog jezika koji se našao u osnovama književnog, od narodskog kojim su pisali Vuk Karadžić i Prota Matija Nenadović (prvi ijekavskom a drugi ekavskom verzijom) u prvoj polovini XIX veka do složenijeg izraza jezičkog standarda u poslednjim decenijama istog stoleća pređen je veoma brzo. Proces normiranja i stabilizacije jezičke norme kod Srba vrši se pretežno na tlu Vojvodine, a zatim u gradovima severne Srbije.
 
Srpski pesnički jezik izgradili su vojvođanski romantičarski pesnici (B. Radičević, J. Jovanović Zmaj, Đ. Jakšić, L. Kostić i dr.), dok je, s druge strane, i znatan broj pisaca s ovog područja dao svoj visok doprinos izrađivanju srpskog proznog stila.

Dosadašnja istraživanja jezika pisaca iz Vojvodine sasvim jasno kazuje kako je književni jezik uključujući sve njegove elemente, osvajao teren od jedne do druge generacije i kako je, na osnovama koje je dao Vuk, dobio svoj ustaljeni leksički fond, svoje stilove, razrađenu sintaksu, svoje strukture, konstrukcije, tipične obrte i sve što književni jezik mora da poseduje i što ga odvaja od narodnog i narodskog.
 
U razmatranju proteklih zbivanja oko književnog jezika treba prihvatiti tezu o evolucionim tokovima njegovog razvoja. Tako se lakše objašnjava, tumači i objektivnije ocenjuje uloga svih onih koji su u tim događajima učestvovali. Vukov ugled je rastao s vremenom i on je postao centralna ličnost celog XIX veka, čovek koji je najbolje shvatio težnje i stremljenja svoga naroda. Vuk je na neki način izdvojio srpsku kulturu iz evropske za kojom je kasnila, dao joj nacionalne osnove i integrisao je ravnopravno u evropske tokove.


Vladika Nikanor Grujić, kao mladi protojerej bio je u Karlovcima sekretar mitropolita Josifa Rajačića, 1847. sačinio je recenziju Vukovog prevoda Novog zavjeta. Recenziju je kasnije i objavio. Neke savremene zamerke Vukovom prevodu, za koji je Đuro Daničić smatrao da je kruna Vukovog rada, ustvari su samo ponovljene Grujićeve zamerke

*

Branko Radičević je u Putu pevao:
"Noć vam dođe sa Vuka jednoga
Danak beli, braćo sa drugoga"...

*

Vuk je video izvan svoga vremena, smatrao je u Vukovom vremenu velika Vukova uzdanica Đuro Daničić. Zagledan u narodnu dušu, Vuk je video Budućnost.

Piše: Dr Jovan Jerković



PROTIV FILOLOŠKIH DOGMATIČARA
 
... Danas se ne priznaje više ni jedan apsolutan gramatičarski krivični zakonik, mi ne verujemo u filološke dogme, niti priznajemo dogmatičnu ortografiju. Mi držimo da je jezik živ organizam, da je u večnom nastajanju, u besprekidnoj evoluciji.
 
... Kod nas Srba smešno je misliti da će jezik Vuka Karadžića i Đure Daničića, jezik jednog trenutka i kojim su se mogle skupljati narodne priče i pisati filološki traktati, ostati za večita vremena svetinja u koju profane ruke ne smeju dirati. Današnji književni naraštaj je tako očajno jeretičan, da gotovo daje za pravo Vukovim protivnicima koji su pisali da književni jezik stvaraju ne filolozi no književnici, oni koji njime pišu. Za šezdeset godina kultura i književnost u srpskom narodu znatno su skrenuli napred, duhovni vidici su se proširili, duše su postale složenije, i za nove ideje i za nova osećanja stvara se i novi, razvijeniji književni jezik... [Jovan Skerlić]



Tekst preuzet iz časopisa Vuk u ogledalu svoga i našega vremena | Glavni i odgovorni urednik Petar Tešić | Izdanje pripremili i uredili Milovan Vitezović & dr Stojan Kostić | Izdavač "Vesti" Užice 1987