Stjepan Mitrov Ljubiša (1824—1878)
Dobrodošli, Gost. Molim vas prijavite se ili se registrujte.
KNJIŽEVNOST « PROZA « Prozni pisci — biografsko-bibliografski podaci i prilozi « Stjepan Mitrov Ljubiša (1824—1878)
Stranice: 1   Idi dole
  Štampaj  
Autor Tema: Stjepan Mitrov Ljubiša (1824—1878)  (Pročitano 20932 puta)
0 članova i 1 gost pregledaju ovu temu.
Angelina
Administrator
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 6361



« poslato: Decembar 12, 2010, 05:22:20 pm »

**




LJUBIŠA STEFAN MITROV
(Budva, 29.02.1824 — Beč, 11.11.1878)

Ljubiša Stefan Mitrov rodio se u Budvi poslednjeg dana meseca februara, 1824.

Otac Ljubišin Mitar, proveo je gotovo sav svoj vek na moru; a Ljubiša, kod dobre majke, bio se je razmazio tako da, do svoje četrnaeste godine, još gotovo ni azbuke nije znao!

Tek kad mu otac umre, Stevan se seti da mu mnogo treba, pa navali učiti se samoučki i, za nekoliko godina, toliko se spremi da je, godine 1843, već bio općinski sekretar u Budvi, a godine 1848 vidimo ga kao kandidata za bečki sabor (Reichstag).

Posle je bivao na dalmatinskom saboru, u Zadru; u deputaciji dalmatinskoj, u Zagrebu; i u carevinskom veću, u Beču, čak do godine 1878.

Radeći i boreći se po tim burnim skupštinama, Ljubiša je dospevao baviti se i knjigom srpskom.

Godine 1862, štampao je, u Narodnom Listu, nekoliko prevedene satire; posle je preveo i Horacija "Hvale seljačkoga života", pa je, u "Dubrovačkom Zabavniku", štampao Smrt Ugolinovu, iz Danta.

Tek iza tih prevoda, počeo je raditi sam iz svoje glave, i, posle nekolike godine, dao je čitaocima ove priče:

1. Lažni car Šćepan Mali;
2. Kanjoš Macedonović;
3. Pop Andrović;
4. Prodaja Patrijare Brkića;
5. Krađa i prekrađa zvona;
6. Prokleti Kam;
7. Skoči-djevojka;
8. Gorde, ili kako Crnogorka ljubi.

Najposle

9. Pričanja Vuka Dojčevića.

Te su priče došle srpskim čitaocima kao neka neobična novina, sa svim iznenada. Lepi stvorovi žive uobrazilje, priče ove doneše neznano dotle bogastvo srpskoga jezika, i gipkost srpske besede!

I Ljubiša, u politici i dotle krupan sin kršne Boke, ovim svojim književnim delima, zauzme jedno od prvih mesta među srpskim književnicima!

Ljubiša umre u Beču 11 novembra, 1878, i ukopan bi u mestu svoga preminuća.

Docnije su kosti njegove izvađene, prenesene u Boku, i sahranjene u mestu rođenja njegova.


_____________________

1 Srpska Zora za 1878, str.  110, 130, i 221.


Milan Đ. Milićević | POMENIK ZNAMENITIH LJUDI U SRPSKOG NARODA NOVIJEGA DOBA | U BEOGRADU U SRPSKOJ KRALJEVSKOJ ŠTAMPARIJI 1888.
str. 311-312-313


Stefan Mitrov Ljubiša poreklom je iz starog crnogorskog plemena Paštrovića.
Slika preuzeta iz Čitanke


[postavljeno 26.11.2009]
Sačuvana
Angelina
Administrator
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 6361



« Odgovor #1 poslato: Decembar 12, 2010, 05:23:01 pm »

*

STJEPAN MITROV LJUBIŠA


ŽIVOT. — Pored ranijih pesnika, Matije Bana, Meda Pucića i Jovana Sundečića, Dalmacija daje i jednog pripovedača, Stjepana Mitrova Ljubišu.

Ljubiša se rodio 29. februara 1824, u Budvi, u Boki Kotorskoj. Potpuno samouk, on se samostalno razvijao. 1843. bio je opštinski sekretar u Budvi, od 1861. poslanik na dalmatinskom saboru u Zadru, kome je jedno vreme bio predsednik, zatim poslanik u bečkom parlamentu. Od šezdesetih godina bavio se samo politikom. Umro je u Beču 11. novembra 1878.

PRVI POČECI. — Kao Dositej Obradović, kao Vuk Karadžić, kao Njegoš, i Ljubiša je bio samouk. Do četrnaeste godine nije znao ni čitati, i sve što je postao, stekao je prirodnim darom i samostalnim radom.

On je pripadao onom dalmatinskom naraštaju koji je imao da oslobodi Dalmaciju od apsolutne prevlasti talijanske kulture. U to doba sva kultura je bila talijanska, inteligencija se osećala nenarodno, i to je bilo doba, po rečima Ljubišinim, kada je "među Barom i Zadrom bivalo u izobraženoj vrsti samo sedam ljudih, koji nijesu bili izgubili svijest svog imena i porekla". Kao i drugi, Ljubiša je čitao talijanski i zaneo se talijanskom književnošću. Narodni duh i ljubav ka narodnoj književnosti probudili su u njemu spisi Vuka Karadžića i poznanstvo sa Karadžićevim pomagačem i saradnikom Vukom Vrčevićem. I on se počinje baviti narodnim životom, i 1845. štampa u Srbsko-dalmatinskom magazinu zabeleške o običajima plemena Paštrovića u Boki Kotorskoj. Potom, za priličan niz godina, on ostaje jedan skroman "Ljubitelj knjižestva", koji se ni po čemu ne ističe. Šezdesetih godina on objavljuje slabe prevode iz Horacija, Dantea, Ariosta, i priređuje jedno nekritično izdanje Gorskog vijenca (1868). On teško i nespretno "posrbljava" stare pesnike, i otmenoga Horacija, i tragičnoga Dantea, i gracioznog Ariosta prevodi na jedan isti način: jednolikom metrikom i dikcijom narodnih pesama. 1866. ispevao je, u duhu i u obliku narodne pesme, Boj na Visu.

PRIPOVEDAČ. — Ljubiša je, kako sam veli, "sa mukom stupio na originalnost". 1868. izlazi sa originalnom pripovetkom Šćepan Mali, i otada do smrti on stalno piše. 1875. izišle su u Dubrovniku njegove Prіpovіjeѕtі crnogorѕke і prіmorѕke. Iste pripovetke izlaze ćirilicom u Beogradu 1876. 1882. u Pančevu nova knjiga Pripovijesti; 1888. novo izdanje; 1902. i 1903. Srpska književna zadruga izdala je Pričanja Vuka Dojčevića, štampana ranije u Srpskoj zori za 1877.

Sve te njegove pripovetke bile su jedna originalna novina u srpskoj književnosti. Ljubiša je romantičar, ali zasebne vrste. On ne podražava književnu sentimentalnost i fantastičnost ranijih pripovedača srpskih, vaspitanih kod slabih nemačkih pisaca; on je romantičar "Vukove škole", sa nešto ugledanja na talijanske romantičare. Dobar poznavalac svoga kraja, pun ljubavi za nj, on je dao lepu sliku Boke i njenih stanovnika. Po svojim književnim idejama i po duhu svojih dela on stoji na sredini između romantizma šezdesetih i realizma sedamdesetih godina. On želi da verno slika narodni život svog malog zavičaja, da da "ogledalo naroda našega" u Boki Kotorskoj, i katkada radi kao realistički pisci. Ali, u osnovu, on je romantičar, đak "Vukove škole", samo sa izvesnom primesom realizma. On ima sve osobine naših romantičara: veliku ljubav za narodnu prošlost, narodni život i narodni jezik; glavna težnja njegova je da bude "izraz narodne duše". O uspehu svojih pripovedaka veli: "Te su pripovijesti omilile s čistoće jezika, s narodnijeh oblika, i stoga što su ogledalo naroda našega", i to je odista glavno u njegovom delu. On kao pripovedač karakterističan je u prvom redu sa folklorno-filološkog gledišta. On je opisivao sirovi život narodni u jednom etnički čistom kraju, gde se sačuvalo vrlo mnogo starog i originalnog i koji je još u polovini XIX veka odista bio "matica i kovnica pučkih umotvorina". On se naročito trudio da piše čistim jezikom Boke, u kojoj je sa razlogom gledao "neiscrpivo bogatstvo narodnijeh izražaja i pučkoga krasnorječja". Te njegove folklorne i filološke preokupacije imale su mnogo uspeha u doba kada je stara filološka škola bila u punom jeku. U njegovim pripovetkama gledala se dragocena građa za filologe, i leksikologe i sjajna primena Karadžićevih nazora o književnom jeziku. I to je bio prvi uzrok njegovog brzog i velikog uspeha.

OPŠTI PREGLED. — Ali Ljubiša kao umetnik izostaje za Ljubišom poznavaocem narodnog života i narodnog jezika. Pre svega, on, nije sasvim originalan, i kod njega ima pozajmica iz Manconija, de Amičisa, pa čak i Makoleja. Njegova istorijska pripovetka, kojom se rado bavio, vrlo je uprošćena. U želji da sačuva "nekoliko znamenitijih događaja svoje otadžbine", on je naročito opisivao doba od XV do XVIII veka. On je slikao zetske gospodare, poslednje despote srpske, pećke patrijarhe, crnogorske vladike, kotorske providure, bokeljske plemiće, paštrovićke glavare — ali u stvari sve su to bili Bokelji oko 1850. godine. Ma koliko da su bile velike njegove romantičarske simpatije za prošlost, on nije istorijski pripovedač. Okvir je samo istorijski, a život i ličnosti su suvremeni. Ljubiša je odveć bio suvremen i subjektivan da bi mogao biti potpun romantičar, a suviše je voleo narodnu prošlost i romantičarski istorizam i folklorizam da bi mogao biti književni realist.

On je bio čovek doba kada se tvrdo verovalo da je narod naš najbolji književnik, i da se u umetnosti treba samo na njega ugledati. Ono što su u poeziji činili Joksim Nović Otočanin i Jovan Sundečić, radio je u pripovedi Stjepan Mitrov Ljubiša; prema narodnim uzorima i sa elementima narodne umetnosti pokušavao je da radi umetničku književnost. On je u pero beležio narodni govor i fotografski snimao narodne običaje, tako da njegova književna dela čine utisak poslova jednog skupljača narodnih reči i opisivača narodnih običaja, i čine prelaz od narodnog pripovedača ka umetničkoj pripoveci.

I njegove pripovetke imaju sve vrline i mane narodnih umotvorina. One su jedre, epski široke, tečne, imaju prirodno izlaganje, miran i širok tok pričanja, živ i živopisan stil, začinjene su poslovicama i zgodnim izrekama. Ali one čine utisak razvučenosti i oskudnosti ideja i misli, podsećaju na razvučenije narodne priče i sve se svode na isto opisivanje narodnih običaja i vešto rukovanje narodnim rečnikom. To su često slabo povezani dijalozi, nizanje epizoda bez mnogo uzročne veze, psihologija je svedena na najnižu meru, ličnosti su obeležene sasvim opštim i bledim potezima, osećanje prirode je oskudno, i sve se i suviše svelo na lokalne reči i izraze, i ne uvek razumljive provincijalizme, anegdote i poslovice.

U doba filološke kritike, kada su se pisci cenili po neposrednom znanju narodnog jezika i po unošenju folklornog elementa, Ljubiša je bio jako cenjen i nazvan "Njegošem u prozi". I, svakako, postoji izvesna formalna sličnost između ta dva pisca gotovo jedne iste sredine i slične duhovne vrste, ali je između njih vrlo velika razlika u književnom talentu. Ljubiša, folklorni i leksikološki pripovedač "Vukove škole", nije savladao sirovi narodni materijal, nije ga preradio i dao svoju sintezu, nije mu dao svoje lično obeležje. Njegoš je sve to učinio, i zato je tako veliki pisac. I ako se hoće paralela između Ljubiše i Njegoša, moglo bi se reći da je Ljubiša odista Njegoš, ali ne Njegoš Gorskog vijenca no Njegoš Kule Đurišića i Čardaka Aleksića.


Jovan Skerlić
Antologija SRPSKE KNJIŽEVNOSTI
ISTORIJA NOVE SRPSKE KNJIŽEVNOSTI
Sačuvana
Angelina
Administrator
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 6361



« Odgovor #2 poslato: Decembar 12, 2010, 05:23:24 pm »

**

STJEPAN MITROV LJUBIŠA


Devetnaesti vek dao je u kulturi jugoslovenskih naroda uopšte, a u književnosti posebno, nekoliko značajnih stvaralaca kojima životne okolnosti nisu bile sklone, te se nisu mogli redovno školovati. Oni su svoje sposobnosti morali razviti samoučki. Sami su morali osvojiti onaj deo znanja koji se stiče školovanjem. Jedan takav primer imali smo u Vuku Karadžiću. Među drugim primerima nalazimo ime Stjepana Mitrova Ljubiše.

Stjepan Mitrov Ljubiša rodio se u Budvi, na Crnogorskom primorju, a porodica mu je poreklom iz plemena Paštrovića. U porodici se čuvalo predanje o velikoj starini Ljubiša. Otac, pomorac, rano je umro, pa je na 14-godišnjeg dečaka, koji je završio tek nešto osnovnog školovanja, palo breme održavanja porodice. On postaje pisar u opštini rodnog mesta i na administrativnim dužnostima ostaje do 1860. godine, radeći, iako samouk, pravničke poslove. Od 1860. biraju ga njegovi zemljaci za poslanika u austrijskom parlamentu u Beču i u Dalmatinskom saboru, i postaje veoma značajna ličnosti u politič-kom životu i ostaje to sve do pred smrt, 1878. godine.

Mada se nekim svojim napisima javio i ranije, pravo književno stvaranje Ljubišino traje svega jednu deceniju, od 1868. do 1878. godine, dakle, kad je bio sasvim zreo čovek, između 44. i 54. godine njegova života. Javio se u književnom životu onda kada se završavala jedna književna epoha, romantizam, a počinjala druga, realizam, što je moralo da ima uticaja i na način njegovog stvaranja. Romantizam je bio još prisutan u književnom životu, ali je svoj vrhunac već bio prešao i nalazio se u opadanju; realizam se još nije bio razvio u punoj meri i još je tražio evoje puteve u književnom stvaralaštvu. To je uticalo da književno delo Stjepana Mitrova Ljubiše sadrži u sebi i elemente romantizma i elemente realizma. Ti elementi jednog i drugog književnog pravca ne nalaze se u istom omeru u svakom od njegovih dela. U jednima ima više jednog elementa, a u drugima drugog. No u svakom slučaju celokupno njegovo delo pruža primer kako se smena književnih epoha reflektuje u stvaralaštvu jednog pisca.

Rođen među svetom koji je živeo patrijarhalnim životom od davnina, u sredini gde su životni ideali bili herojički, gde se vekovno iskustvo zbilo u saznanje o životu koje se iskazivalo poslovičkom jednostavnošću ali i dubinom i širinom slikanja životnih situacija i zbivanja u ljudskom životu, — Ljubiša je mnogo od toga uneo u svoje književno delo. Razume se umetnički obrađeno.

Dve su osnovne karakteristike Ljubišinog viđenja sveta i života u njegovom književnom delu: jedno je herojičko viđenje, u kome je čojstvo i ju-naštvo, čast i obraz merilo vrednosti čovekove ali i društva; drugo je humorističko viđenje, u kome su date smešne strane života i situacija u koje dospeva čovek svesno ili nesvesno. Obično ovakva dva viđenja sveta i života ne idu zajedno, jer protivreče više ili manje jedno drugom. Kod Ljubiše imamo slučaj da herojičko ne potire humorističko, niti humorističko potire herojičko. Svako od njih ostaje neokrnjena književna vrednost, a to čini posebnu karakterističnu crtu Ljubiše kao književnog stvaraoca.

Stjepan Mitrov Ljubiša je pripovedač, a njegove pripovetke bismo mogli podeliti u one obimnije, koje su sabrane u knjizi Pripovijesti crnogorske i primorske, i kratke pripovetke anegdotskog karaktera, sabrane u knjizi Pričanja Vuka Dojčevića.

Među Pripovijestima crnogorskim i primorskim nalaze se: Šćepan Mali, Prodaja patrijara Brkića, Skoči djevojka, Gorde ili kako Crnogorka ljubi, Pop Andrović novi Obilić, Krađa i prekrađa zvona, i svakako njegova najbolja pripovetka: Kanjoš Macedonović, koja ima antologijsku vrednost i koju bismo morali uvek uneti u antologiju najboljih jugoslovenskih pripovedaka.

Pričanja Vuka Dojčevića zbirka su Ljubišinih kratkih priča anegdotskog karaktera, u kojima se uvek nalazi po jedna ili više poslovica i izreka da se njima da poenta ispričanoj zgodi, situaciji, događaju. Ta poslovička mudrost nalazi se i u samom naslovu (na primer: Ako laže koza, ne laže rog; Pri muci trista, po muci ništa; Svuda pođi, doma dođi; Ili kamenom o lonac, ili loncem o kamen, teško loncu; Dok se vuci kolju, čobani miruju; Lakše je popovati, nego kneževati; Čini dobro, ne kaj se; Bolje u pamet ikad nego li nikad; Sjedi krivo, al' sudi pravo; Nekomu tonu pluta, a nekomu plutaju olova; Nešto nešto izjelo, pak od nešto nešto ostalo; Teško nogama pod mahnitom glavom; Imasmo te, ne znasmo te, izgubismo te, poznasmo te!).

Verovatno prema Bokačovom Dekameronu je i Ljubiša bio zamislio da sačini knjigu sa stotinu kratkih priča, ali je stigao da napiše samo trideset sedam.

Poznavajući svoju sredinu, njen način izražavanja i njenu društvenu svest, njene običaje i navike, njen način izražavanja i usmeno predanje koje je u njoj živelo, Ljubiša je stvorio delo koje je plod sinteze kolektivnog i individualnog umetničkog oblikovanja slike života. Kao takvo, to delo je bilo odmah prihvaćeno u književnim časopisima kojima je u vreme svoga stvaranja Ljubiša bio rado viđen saradnik.


Radmilo Dimitrijević
Dimitrije Vučenov


[postavljeno 27.11.2009]
Sačuvana
Angelina
Administrator
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 6361



« Odgovor #3 poslato: Decembar 12, 2010, 05:23:51 pm »

**

STJEPAN MITROV LJUBIŠA


Pripovedač Stefan Mitrov Ljubiša po svojim književnim težnjama i spisateljskom metodu čini prelaz od romantizma ka realizmu.—

Svoj književni program Ljubiša je izneo u predgovoru prve zbirke. "Moja je namjera bila", kaže on, "da ovom radnjom očuvam nekoliko znamenitijih događaja svoje otadžbine, a uzgred da opišem način življenja, mišljenja, razgovora, napokon vrline i poroke svojijeh zemljaka, pak sve to da predam potomstvu onako kako sam čuo i upamtio od starijih ljudi, jer vidim da se svaki dan te stvari preobražuju i ginu sve što je napredniji doticaj i poplavica tuđinstva" Ljubiša je nazvan "Njegošem u prozi"; Njegoš je u poeziji prikazivao narodnu istoriju i narodni život i običaje, a Ljubiša je to isto činio u prozi. Kod njega se izdvajaju dva narativna tipa koja je u naslovima svojih dveju zbirki sam označio kao "pripovijesti" i "pričanja". "Pripovijesti" su svojevrsna istorijska proza rađena ne na osnovu pisanih izvora nego na osnovu usmenog predanja. U njima su prikazana dva perioda iz istorije Boke i Crne Gore: XV vek, vreme poslednjih trzaja naših srednjovekovnih država u borbi za očuvanje nezavisnosti, i XVIII vek, vreme oživljavanja oslobodilačke borbe. Samo jedna "pripovijest", Krađa i prekrađa zvona, ima temu iz suvremenog života. "Pripovijesti" su mahom duže pripovetke sa razvijenom fabulom, sa više individualnih sudbina koje se prate naporedo i sa radnjom koja se odvija na geografski i nacionalno širokom prostoru u koji se uključuje i naš i okolni strani svet, pre svega Turci i Mlečani. U Pričanjima je umetnički stilizovao jednu osobenu vrstu narodne usmene proze: šaljivu priču s dosetkom — anegdotu. Te anegdote objašnjavaju nastanak pojedinih narodnih poslovica Trideset tri kraće priče, od stotinu koliko je planirao, ciklizirane su oko lika narodnog šaljivca i pripovedača Vuka Dojčevića, koga je Ljubiša smestio u XV vek, na dvor crnogorskog kneza Ivana Crnojevića.

U Ljubišinom pripovedačkom metodu stapaju se epska legenda i realizam. U njegovoj najboljoj pripoveci, Kanjoš Macedonović, obrađena je najtipičnija epska tema, junački megdan. Njen junak, zatočnik mletačkog dužda, slično Marku Kraljeviću, pobeđuje strašnog diva Furlana. Međutim, sve je u tom epskom dekoru dato realistički: i Kanjoš Macedonović, koji nije ni vitez ni profesionalni megdandžija nego običan paštrovski trgovac, malog rasta i neugledna lika ali okretan i oštrouman, i nadmena, kukavička i lažljiva mletačka gospoda. Prilike i naravi u Paštrovićima i Mlecima date su, kao i sve ostalo u pripoveci, u oštrim kontrastima, čak je i div Furlan sveden na ljudske razmere. Posebna odlika pripovetke, kao i celog Ljubišinog dela, jeste humor. Humorom se odražava ravnoteža između legende i stvarnosti, njime se legendarno spušta na nivo običnog, svakodnevnog a obično se uzdiže do legende. Neugledni Kanjoš raste pred našim očima do izuzetne veličine, i to ne samo zato što zahvaljujući svojoj dovitljivosti i pameti pobeđuje jačeg od sebe nego i zato što svoju ulogu duždevog zatočnika shvata sa smešne strane, što se podsmeva svima, i mletačkoj gospodi i divu Furlanu, i sebi kao junaku. Lepota pripovetke je u tom spoju legendarnog i svakodnevnog, epike i stvarnog života, nacionalne heroike i humora. To su ujedno odlike najboljih stranica Ljubišinog dela.

Ljubiša je prikazao život i običaje u zatvorenim plemenskim zajednicama sa prastarim društvenim oblicima, shvatanjima i moralom. Potekao iz kraja gde se očuvao čisti narodni jezik s mnogim arhaičnim elementima u leksici i frazeologiji, on je nastojao da te osobine što vernije očuva u stilu svoje proze. U njegovim pripovetkama nalazi se, kako je i sam primetio, "neiscrpno bogatstvo narodnih izražaja i pučkog krasnorječja". Formiran u epohi romantizma, Ljubiša je sve svoje pripovetke napisao u poslednjoj deceniji svog života, u razdoblju koje označava prelaz od romantizma ka realizmu. Njegov elementarni, narodski realizam razvio se nezavisno od realističkog pokreta, na zavičajnom folklornom tlu.


Jovan Deretić
Iz Istorije književnosti

[postavljeno 27.11.2009]
Sačuvana
Angelina
Administrator
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 6361



« Odgovor #4 poslato: Decembar 12, 2010, 05:24:32 pm »

**

STJEPAN MITROV LJUBIŠA


Stjepan Mitrov Ljubiša rođen je u Budvi, u Crnogorskom primorju, 29. jebruara 1824. godine. Poreklom je iz Paštrovića, naseljenih na uskom primorskom pojasu jugoistočno od Budve, između nekadašnje crnogorske državne granice i mora. Već Ljubišin otac Mitar, kao i mnogi njegovi saplemenici i pre i posle toga vremena, odao se pomorstvu i živeo je u Budvi, ne kidajući osećajne veze sa svojim plemenom.

Svoje detinjstvo, kao i najveći deo svoga života, Ljubiša je proveo u Budvi, u toj varošici naseljenoj pretežno pomorcima, ribarima, sitnim trgovcima i zanatlijama, nadomak svoga plemena i u neprestanom doticaju s njim.

Osnovnoj pismenosti naučio se u jednoj privatnoj školi na italijanskom jeziku, i to je ujedno i čitavo njegovo školovanje. Kasnije je samoučki toliko upotpunio svoje obrazovanje da je postao prvi građanski intelektualac medu Paštrovićima, kod kojih se do tada samo kaluđeri nisu bavili fizičkim radom. Jer ukoliko je ranije i bilo Ljubišinih saplemenika koji su uspeli da postanu mletački činovnici, oni su redovno gubili svoje plemensko, pa i nacionalno osećanje, često postajali mletački plemići i izvrgavali se u tlačitelje svojih sunarodnika. A Ljubiša, kome je u ranoj mladosti takođe pretila opasnost odnarodavanja, u izmenjenim okolnostima posle propasti Mletačke Republike (1797), razvio se u intelektualca koji nije raskinuo i nije mogao raskinuti vezu s rodnim tlom.

U svojoj devetnaestoj godini, 1843, Ljubiša dolazi za sekretara Budvanske opštine i na tom mestu ostaje punih osamnaest godina, sve do 1861. Taj period Ljubišina života značajan je za formiranje njegovih shvatanja. Mogao je svakodnevno izbliza pratiti odnose između sela i varoši, uzimao je učešća u rešavanju sporova koji su svakog trenutka izbijali između građana.

U to vreme, a i dugo posle toga, u našim primorskim gradovima jasno su se izdvajala dva, jedan prema drugorm, neprijateljski raspoložena, sloja građanstva. Jedan je sloj činila gradska aristokratija, koja je bila u manjini, ali privilegisana, osobito od Mletačke Republike, i bogata. Drugi sloj je činila velika većina ekonomski zavisnih, siromašnih građana, ribara, zanatlija i sl. Ovaj se sloj stalno popunjavao iz okolnih sela ili iz daljeg zaleđa, i kod njega je patriotizam uvek bio budan. I u Budvi se bila ugnezdila tuđinština, iako u manjoj meri nego, recimo, u Kotoru ili gradovima severne Dalmacije. Tu su tudinštinu predstavljali ne samo doseljenici stranci nego i domaći odrodi iz aristokratskih redova, kojima je nedostajao nacionalni ponos, pa su sitne povlastice plaćali dubokim mefanisanjem pred tuđinskom kulturom. Otpor seljaštva i siromašnijih slojeva građanstva protiv tuđinštine nije bio izazvan samo opasnošću odnarodavanja nego, i to u prvom redu, njihovom ekonomskom zavisnošću od trgovačkog kapitala, koji je najvećim delom bio u rukama tuđinaca ili odnarođenih domaćih Ijudi. Nacionalni pokret na pomolu imao je istovremeno karakter klasne borbe. Istina, poneki pridošlica sa sela ili iz manjih varoši u zaledu, iz Mostara ili Nevesinja, na primer, baveći se trgovinom brzo bi sticao veći imetak. Takvih je u Dubrovniku početkom prošlog veka bilo više. Ali ovi bi i dalje ostajali u opoziciji prema staroj nadmenoj vlasteli i najčešće su predstavljali oslonac u borbi novijih i ekonomski slabijih slojeva građanstva protiv tuđinštine.

Ljubiša nije bio ni trgovac, ni posednik, nije pripadao privilegisanom sloju građanstva, on je bio siromašan činovničić seoskog porekla, zavisan od svojih poslodavaca, u skoro istom socijalnom položaju kao i njegovi saplemenici seljaci ili zanatlije i drugi radni ljudi u njegovu gradu, i u njima je morao gledati ne samo svoju braću po krvi nego i sapatnike i saveznike u životnoj borbi. Ali je na tu borbu ipak gledao očima jednog liberalnog intelektualca šezdesetih godina prošlog veka.

Od 1861. Ljubiša je predstavnik bokeških seoskih opština u Dalmatinskom saboru. I pre toga se bavio političkim radom, ali otada pa do kraja života on se skoro isključivo tim bavi. Mada su ga za predstavnika u saboru birali seljaci, kod kojih je u ovo vreme, kao i ranije, bilo revolucionarno-oslobodilačkih težnji, ipak u njegovu političkom stavu nema ničeg revolucionarnog. Kao i njegov Stevan Stiljanović, paštrovski knez iz pripovesti Skoči djevojka, on je "u samoći uzdisao za izgubljenom slobodom svoje otadžbine, ali se ustezao od svakog javnog pregona i prevrata".

Ljubišina osnovna politička shvatanja formirala su se oko 1848. Revolucionarno vrenje tih godina bilo je zahvatilo i Boku Kotorsku. U tim "mahnitim godinama", kako je to vreme okarakterisao risanski prota Vuk Popović, ispoljile su se različite težnje, kod raznih društvenih slojeva u Boki. Odnarođena gradska aristokratija, još vrlo uticajna, jer je ekonomski bila najjača, priželjkivala je obnovu Mletačke Republike i ponovno uspostavljanje njene vlasti nad celim našim primorjem od Trsta do Bara. U celom oslobodilačkom pokretu severne Italije taj društveni sloj kod nas uočavao je samo reakcionarne tendencije desnog krila toga pokreta i oslobođenje Italijana ispod austrijskog jarma shvatao isključivo kao težnju da se povrati stari mletački feudalno-aristokratski poredak. Seoske opštine duž crnogorske granice težile su potpunom oslobođenju i od Austrije i od povampirene Mletačke Republike i pripajanju slobodnoj Crnoj Gori. Tu je težnju podržavalo i okolno crnogorsko seljaštvo; Njegošev ujak, njeguški kapetan Lazar Proroković, bio je najistaknutiji predstavnik tih težnji i u tom smeru je širio jedan rukopisni letak među bokeškim seljacima. Večina stanovništva u Boki, i seljaštva i sitnog građanstva, smatrala je da je u tom trenutku najbolje moguće rešenje ustavna austrijska monarhija na federativnoj osnovi, u čijim bi okvirima svi Južni Sloveni sačinili posebnu federalnu jedinicu sa širokom samoupravom. To gledište je pobedilo na jednoj skupštini predstavnika svih bokokotorskih opština, održanoj u Perastu 1848. godine, kojoj je prisustvovao i mladi Ljubiša.

I Ljubiša je očevidno smatrao da okvir velike, "ustavne" austrijske monarhije pruža dovoljno mogućnosti njegovim zemljacima i za ekonomski, i za socijalni, i za nacionalni razvitak, i da u onom trenutku boljih mogućnosti nije bilo.

Sa takvim političkim idejama Ljubiša 1861. ulazi u Dalmatinski sabor i u Carevinsko veće u Beču. On je tada bio za federalističko uređenje monarhije i, u vezi s tim, za pripajanje Dalmacije Hrvatskoj i Sloveniji. Takav je stav bio diktovan pre svega još akutnom opasnošću prodiranja italijanskog uticaja preko starijih slojeva građanstva u narodne mase severne i južne Dalmacie. To starije građanstvo činilo je tzv. autonomašku stranku, koja je tražila da Dalmacija i dalje ostane kao zasebna autonomna oblast i tako obezbedi sebi presudan uticaj u toj pokrajini, i ekonomski i politički. Kad je tokom šezdesetih godina srpskohrvatska Narodna stranka dobila većinu u Dalmatinskom saboru, akutnost ove opasnosti bila je prebrođena. No uporedo s tim jačanjem Narodne stranke ide i zaoštravanje suprotnosti između interesa hrvatske i interesa srpske buržoazije u Austriji i sukobljavanje velikohrvatskih i velikosrpskih tendencija u Dalmaciji. Usled toga se Ljubiša sve više udaljava od svojih ranijih federalističkih shvatanja u pitanju konačnog pripajanja Dalmacije Hrvatskoj, približava se shvatanjima autonomaša, a u pitanju opšteg uređenja monarhije pristaje uz centralistička nastojanja bečke vlade. Preokret je osobito jasan posle 1872. godine. Time se sve više zamera hrvatskim i češkim federalistima. Došlo je prvo do razilaženja sa vođstvom narodne stranke, a 1876. do poništavanja njegova mandata za sabor i do bučnog izbacivanja iz sabora, kome je do toga trenutka bio predsednik. Neposredan povod za neobično oštre napade prvaka Narodne stranke protiv Ljubiše bilo je Ljubišino učešče u koncesioniranom društvu za građenje železnice Split—Šibenik. Mada je i dalje ostao član Carevinskog veća u Beču, ipak je ova afera jako delovala na Ljubišu i ubrzala je njegovu smrt.

Kao bokokotorski predstavnik u Dalmatinskom saboru i član Carevinskog veća u Beču, Ljubiša je gledao da izvojuje za svoj zavičaj što više sitnih praktičnih koristi, da koliko-toliko poboljša ekonomski položaj Boke i Bokelja. Ali je nastojao da, s jedne strane, kod svojih saplemenika i Bokelja uopšte razvije razumevanje za jednu širu nacionalnu zajednicu i podstakne osećanje nacionalnog ponosa, a, s druge strane, da pokaže šta njegovi zemljaci unose u tu zajednicu i, najzad — da pobedonosno dokrajči vekovnu borbu protiv tuđinštine.

Potkraj života on je očevidno morao s nešto skepse gledati na svoju političku liniju; kao da ga je nagrizala sumnja u ispravnost te Unije. Njegova Autobiografija, pisana 1878, u suštini nije ništa drugo nego odbrana toga političkog stava iako osnovnu liniju i ne pominje izričito. On naglašava izvesne uspehe na ekonomskom polju, objašnjava svoje razilaženje s ustanicima u bokeškoj buni 1869, koje se, uostalom, teško može braniti, a rezultate nacionalnog rada ovako rezimira: "Godine 1848. među Barom i Zadrom bivalo je u izobraženoj vrsti samo sedam ljudi koji nijesu bili izgubili svijest svoga imena i porijekla, a danas (1878), hvala bogu, ogromna strana toga pučanstva razvija slobodno narodni duh u javnom životu i teško bi ju bilo povratiti na staru nesvijest, već kad bi u svome radu smalaksala ili zloupotrebila svoju snagu."

U poslednjim rečima ove rečenice, u kojima Ljubiša izražava neku bojazan da ondašnja naša inteligencija, s jedne strane, "ne smalakše", a s druge strane, "ne zloupotrebi svoje snage", ogleda se jasno i njegov politički oportunizam i nesigurnost njegova stava; u celoj rečenici, pak, građanski liberalizam, koji u nekoj apstraktnoj slobodi, da "pučanstvo razvija slobodno narodni duh u javnom životu", vidi rešenje svih socijalnih problema. Po tome se on znatno udaljio od svojih birača, koji se nisu mogli zadovoljiti praznom "ustavnošću". Ali ne treba zaboraviti da je i u ranijoj Mletačkoj Republici i u ondašnjoj Austriji opasnost odnarodavanja naših naroda, osobito u primorju, bila zaista veoma velika i akutna i da su Ljubišine zasluge za razvijanje patriotskih osećanja i nacionalnog ponosa bile znatne. U tom pogledu on je delovao i kao političar, ali osobito kao pripovedač, i u tome je veran tumač težnji narodnih masa.

Ljubiša je umro 1878. u Beču.

Sve svoje pripovesti Ljubiša je napisao za poslednjih deset godina života, od 1868. do 1878, ali se i pre toga, iako u mnogo manjoj meri, bavio s vremena na vreme i književnim radom. Još 1845. objavljena je jedna njegova etnografska beleška o Paštrovićima, 1851. napisao je nekrolog Njegošu, prevodio je odlomke iz Dantea i Ariosta, 1866. ispevao je u narodnom desetercu pesmu Boj na Visu. Ali sav taj njegov književni rad pre 1868. ima značaja samo ukoliko upotpunjuje Ljubišin književni i politički lik. Iz spisa o Paštrovićima vidi se, na primer, njegovo rano interesovanje za narodnu tradiciju, a pesma o pobedi austrijske flote nad italijanskom 1866. kod ostrva Visa karakteristična je za njegove političke koncepcije. Jer njegove pripovesti, po kojima će s pravom steći glas jednog od najboljih pripovedača na srpskohrvatskom jeziku, plod su dubokog poznavanja narodne tradicije, a u izvesnom smislu dopuna su njegova političkog rada.

Ljubiša je, videli smo, građanski intelektualac. Otuda u njegovim shvatanjima ima mnogo dodirnih tačaka sa shvatanjem naše, i srpske i hrvatske, građanske inteligencije u prvoj polovini i sredinom prošlog veka, one inteligencije seoskog porekla i iz nižih građanskih slojeva koja se, okupljajući se osobito oko Vuka, a i oko levih iliraca, orijentisala prema naprednom delu građanstva i prema seljaštvu. Ta inteligencija je imala udela u formiranju srpske i hrvatske nacije, u Ljubišino vreme, videli smo, već sa začecima velikosrpskih i velikohrvatskih tendencija, i htela je da se osloni na "nacionalno najčistiji", "tuđinskim vaspitanjem neiskvareni" deo naroda, na seljaštvo. Narodni duh, koji je stalno naglašavan, po shvatanju te inteligencije bio je realizovan u narodnim predanjima i običajima, u folklornoj književnosti i čistom narodnom jeziku. To je, u osnovici, i Ljubišina polazna tačka u književnom radu.

U Ljubišinim pripovestima izneta su "svijetu na vidik" moralno zdrava i duboko narodna shvatanja seoskog kolektiva u paštrovskom i drugim crnogorskim plemenima, u njima je ukazano na raznolikost i bogatstvo folklorne književnosti i, osobito jezika, na čistotu toga jezika, bogatstvo rečnika, oblika i obrta. Naglašavanjem etičkih vrednosti koje se u tim plemenima kriju Ljubiša je hteo da ukaže na ideološku osnovicu na kojoj nacionalnu kulturu treba postaviti i dalje izgrađivati, na najsigurnije sredstvo u borbi protiv tuđinštine.

U tim pripovestima zahvaćen je prilično dug period u istoriji crnogorskih plemena, od XV veka, upravo od propasti Ivan-begove feudalne države, pa sve do početka XIX veka, do Ljubišinih dana.

Po raspadu poslednjih ostataka zetske države, crnogorska plemena, i brdska i primorska, našla su se u procepu između Turske Imperije i Mletačke Republike, formalno pod vlašću jedne ili druge, a stvarno u neprekidnoj borbi i protiv jedne i protiv druge. S Turcima je vođena krvava hajdučka borba, koja postepeno uzima sve organizovaniju formu, a s Mlečićima pritajena borba protivu podmuklog iskorišćavanja i ekonomskog i u vojničke svrhe. U tom procepu plemena su bila skoro potpuno izolovana, osobito ona u brdskim krajevima. Usled te izolovanosti ne samo da je prirodni društveni razvitak zadugo bio potpuno zadržan nego je u to vreme veoma uočljiva izvesna regeneracija plemenskog života. Plemena su se uvukla u sebe, svako je počelo živeti svojim posebnim životom, ponovo su oživele i počele preovlađivati jednom već prevaziđene forme života: razmena dobara svedena je na najmanju meru, novaca u prometu skoro nije ni bilo.

Ali, prvobitno stešnjena u svoje uske plemenske okvire i upućena na ono što su im neplodan krš, reke, jezera i more pružali, plemena su ubrzo u hajdučkim trofejima našla izvor sredstava za život — u pomorstvu. Primorska plemena su, osim toga, već u XV veku potpadala pod Mletačku Republiku, pa su razvila nešto življu razmenu dobara, ali, kako su se nalazila na krajnjoj periferiji Republike, ukleštena između mora i brdskih plemena, to su u ekonomskom pogledu bila uglavnom upućena na brdsko zaleđe. Ovde, pak, tek od kraja XVII veka imamo začetke nove međuplemenske organizacije i uporedo s tim, vrlo ograničene uostalom, ekonomske odnose sa susednim tržištima Mletačke Republike, a u kraćim i retkim primirjima s oblastima pod turskom vlašću. No život se ipak kretao napred. Usled postepeno sve jače cirkulacije novca nastaje postepena ekonomska diferencijacija seljaštva; kruta plemenska stega popušta, rasplamsava se krvna osveta, pojedinci se otržu od plemena, odlaze u susedne primorske gradove ili se bacaju u beli svet radi zarade, odajući se katkad svakovrsnim avanturama, a često se ističući na raznim poljima delatnosti.

Život te veoma zanimljive sredine, u isto tako zanimljivom razdoblju njene istorije, odrazio se u izuzetno bogatoj i raznovrsnoj usmenoj književnosti. Skoro u potpunom odsustvu pismenosti, plemenski život sa svojom težnjom za čuvanjem tradicija i neprestana, uporna borba za održanje predstavljali su neobično plodno tlo za razvitak te književnosti. Svaki, pa i najmanji događaj plemenskog značaja, svaki okršaj, svaki podvig pripadnika plemena, svaki karakterističniji postupak, duhovita reč ili zapažanje, sve se to čuvalo i prenosilo kao pesma, anegdota ili pripovest; čuvali su se i, prilagođeni plemenskim oblicima života, dalje razvijali motivi nasledeni od ranijih vremena. U specifičnim uslovima života ta usmena književnost imala je i osobite funkcije, znatno šire nego što ih ima pisana književnost. U njoj su dati sudovi o konkretnim događajima, o određenim ljudima i ljudskim postupcima; u njoj su se čuvala i proverena iskustva iz raznih oblasti praktičnog života, od pravnih normi i regulisanja ljudskog odnosa pa do medicinskih pouka. Cela jedna kultura, samonikla i naša, sadržana je u tom folkloru. Ta književnost je sva u živim, reljefnim likovima, sva je poticala neposredno iz života i služila neposredno životu, bila je praktično usmerena, a poneta visokim idealom čovečnosti i odanosti jedinke zajednici, prožeta osobitim, potpuno dovršenim, čvrstim, ponegde krutim, čak i surovim moralom, izgrađivanim u neprekidnoj borbi i protiv osvajača i izrabljivača i protiv prirode.

Pisana književnost koja se od početka XIX veka počela razvijati u Crnoj Gori prirodan je nastavak ove usmene književnosti. I Njegoš, i Ljubiša, i Marko Miljanov razvili su se na tim osnovama, "svaki se od njih na svoj način izdvojio iz usmene književnosti... Sva trojica, iako svaki drukčiji i svoj, imaju međusobne veze, pripadaju raznim stupnjevima i oblicima u kojima se, u jednom domu, odvajala originalna književnost od narodne, dovršavao period naših seljačkih buna i ratova, period feudalizma i počinjao državni nacionalni život".

Ljubiša je pupčanom vrpcom bio vezan za selo koje ga je dalo. Gledajući na seljačke mase sa socijalne pozicije intelektualca koji zavisi od tih masa, koji u njima vidi jedini oslonac narodnog pokreta, ponosit na svoje poreklo, kao i svi njegovi saplemenici, Ljubiša je nastojao da verno prenese narodna shvatanja; u tom pogledu on je u svojim književnim delima sebe potpuno izjednačavao s kolektivom koji prikazuje.

Sve Ljubišine pripovesti su zasnovane na predanjima. Jednom prilikom on je naveo imena ljudi od kojih je čuo predanja koja je umetnički obradio kao pripovesti. No to nikako ne znači da se Ljubišin književni rad može svesti na "vrlo dobru dopunu, tako reći ilustraciju spisa Vuka Karadžića i Vuka Vrčevića" ili "na opis narodnih običaja i virtuosko rukovanje narodnim jezikom", kao što je to mislio Skerlić. To što se Ljubiša do te mere uživljava u shvatanja kolektiva kome pripada i koji prikazuje da se, tako reći, potpuno identifikuje s njim ne umanjava, naprotiv, povećava njegovu vrednost i kao stvaraoca. Ljubiša nije sakupljač narodnih umotvorina, on ne beleži doslovno ono što čuje, on sarađuje sa kolektivom u odabiranju građe i davanju konačnog oblika toj građi.

Ljubiša je, pre svega, bez svake sumnje, čuo i znao mnogo više predanja nego što ih je obradio. Već u samom odabiranju iz mnoštva građe onoga što je, po njegovu mišljenju, značajno i karakteristično, a osobito onoga što je i aktuelno, ogleda se njegov originalni rad. Idejna osnovica Ljubišinih pripovesti, njihova, idejna usmerenost, videli smo, veran je odraz kolektiva prikazanog u njima, ali izvesna sistematičnost te osnovice, naglašavanje onoga što je po njegovu mišljenju bitno i suštinsko u njoj, to je Ljubišino. Kad imamo na umu najbitnije od tih ideja: sukobljavanje težnji pojedinaca s opštim interesima, ili individualnih shvatanja s utvrđenim normama kolektiva, pobeđivanje zajedničkih interesa i kolektivnih shvatanja u tim slučajevima, borba protiv tuđinaca i tuđinštine, kritički stav prema tuđinskoj građanskoj kulturi, prema eksploataciji čoveka, prema ostacima feudalne aristokratije, uperenost oštrice osobito protiv Mlečića i njihovih prirepaka, i tako dalje, ako upravo one iste ideje koje je Ljubiši nametala stvarnost naših primorskih gradova, a u kojima ima mnogo dodirnih tačaka sa shvatanjima naše ondašnje građanske inteligencije uopšte. Nije, dakle, Ljubiša pasivni skupljač folklora i opisivač običaja, on je pisac koji se aktivno i u određenom smeru odnosi prema građi koju obrađuje. Njegovo, delom svesno, delom stihijsko, izjednačavanje sa bezimenim stvaraocima narodnog folklora samo je njegov stav kao pisca, u čijem okviru samostalno dograđuje kolektivne tvorevine i daje im konačan oblik.

U tom davanju konačnog oblika takođe se ogleda njegovo individualno stvaralaštvo. Za najbolju njegovu pripovest, za jednu od najboljih na srpskohrvatskom jeziku uopšte, za Kanjoša Maceđonovića, Ljubiša nije poimence naveo od koga je čuo, to je, po njegovim rečima, "legenda za koju svaki Paštrović zna", i bez svake sumnje svaki priča na svoj način, kako ume i zna. (Poznato je da jednu istu pesmu, a kamoli pripovetku, koja je više podložna promenama, dvojica pevača nikad potpuno jednako ne kažu). A kako je Ljubiša ispričao, to je prava umetnost visokih kvaliteta, i to baš zato što se potpuno uživeo ili je u sebi nosio ona shvatanja koja je umetnički konkretizovao u Kanjoševu liku, divnom po svom duboko narodnom karakteru, po svojoj jednostavnosti i moralnoj snazi. Iz mnoštva anegdota koje je narod tokom dva ili tri stoleća uzeo za ime Vuka Dojčevića, Ljubiša je izdvojio one koje Dojčevića karakterišu kao tip dovitljiva čoveka iz naroda koji savlađuje prepreke i snalazi se u svim situacijama u životu, i tako zaokruglio i dokrajčio njegov lik. Sve su Ljubišine pripovesti duge; u ovom obliku kao što ih je Ljubiša dao one se nisu mogle održati kao celina u narodnom pamćenju; Ljubiša ih je stvarao iz elemenata narodne tradicije, i sve je to on radio svestan svoga stvaralaštva, kao što svesno u književni jezik unosi leksičke i sintaksičke elemente narodnog govora njegova zavičaja. I baš u tome što je iz elemenata narodne tradicije stvarao umetnička dela i što je narodnim elementima bogatio i osvežavao naš književni jezik i jeste velika Ljubišina zasluga kao pisca.

Mada su neke od Ljubišinih pripovesti vezane čak za XV vek a neke za XIX vek, ipak su po opštim shvatanjima života održanim u njima veoma srodne. Usled usporenog ekonomskog razvitka ta shvatanja se nisu brzo i uočljivo menjala. U najvećem broju tih pripovesti fiksiran je trenutak kad je seljački kolektiv iz kojega su potekle prešao vrhunac svog plemenskog razvitka, trenutak kad su se shvatanja tog kolektiva najizrazitije i najpotpunije ispoljavala, a istovremeno kad su se plemenski oblici života počeli raspadati pred pojavama trgovačkog kapitala i građanske kulture.

Pa ipak, pri pažljivoj analizi, može se uočiti izvesna istorijska diferencijacija likova i sredine. Kanjoš Macedonovič, junak "priče paštrovske iz petnaestog vijeka", po društvenom stavu još je samo član plemenske zajednice. On, naravno, ima svoj individualni život, ali je taj život sav u službi zajednice: Kanjoš je izvršilac zadatka koji mu zajednica postavlja, sve njegove misli, želje, postupci potčinjeni su interesima i shvatanjima ove zajednice. A već u Skočidjevojci, pripovijesti paštrovskoj izmakom (podvukao V. L.) petnaestog vijeka, mladi Stevan Kalođurđević sukobljava se sa utvrđenim plemenskim običajima i shvatanjima zajednice u pitanju izbora njegove drugarice u životu; u daljem razvoju događaja on se suprotstavlja interesima svoga naroda. U Prodaji patrijare Brkića, pripovesti sa predmetom iz druge polovine XVIII veka, Luka Stojanov, seljak, povodi se za svojim kumom Markom Bubićem, "plemićem i vlastelinom", i podmićen od ovog pokušava da trguje čašću jednog seljaka iz drugog plemena. I tako dalje. Raspadanje plemenskih oblika života, o kome smo maločas govorili, dato je u ovim pripovetkama u strogo istorijskim okvirima, sa uzrocima koji taj proces izazivaju.

Ljubišini likovi su ne samo istorijski diferencirani nego, u najvećem broju slučajeva, i individualisani u znatno većoj meri nego oni iz narodnog predanja. Pri tome se Ljubiša često služi i kratkim, rečitim opisima spoljašnjeg izgleda svojih junaka, čemu narodni pričalac retko pribegava. Kao i u narodnom pričanju, i kod Ljubiše su likovi izgrađivani pretežno pomoću jedrih, odsečnih, sadržajnih dijaloga i karakterističnih postupaka. Ljubiša se veoma retko služi iznošenjem unutrašnjih preživljavanja, a još ređe raspredanjem psiholoških stanja, ali veoma često jednom kratkom rečenicom neke ličnosti, jednim uzgrednim njenim sudom, jednim sažeto kazanim postupkom uspe da otkrije značajnu karakternu crtu. Tim jednostavnim sredstvima Ljubiša je sazdao velik broj reljefnih i konkretnih likova.

Koliko god su individualisani, ti su likovi svi bez izuzetka i tipični, pre svega za društveni sloj iz koga potiču. Na sredinu koju Ljubiša prikazuje pogrešno se gleda kao na monolitnu masu seljaštva. Pored seljaštva, koje je najbrojnije, tu sredinu čine sitni trgovci, kaluđeri, daskali-slikari, mletački činovnici, odnarođeni plemići i njihovi  prirepci.

Sve je te slojeve Ljubiša zahvatio u svojim pripovestima i pričanjima i prikazao ih preko pojedinačnih likova. Ali on je ipak najveću pažnju obratio na seljaštvo, prikazujući ostale slojeve prvenstveno radi toga da bi ocrtao položaj u kome se seljaštvo nalazi. Otuda su najizrazitiji Ljubišini likovi tipični najvećim delom za seljački kolektiv.

Imajući pred očima taj kolektiv, verujući u njegovu snagu i visoku vrednost njegovih moralnih shvatanja, Ljubiša je prvenstveno išao za tim da iznese baš to, tu snagu i ta shvatanja. Otuda kod njega toliko opisa, običaja i verovanja.

U iznošenju izvesnih narodnih običaja i, osobito, društvenih odnosa koji su u njegovo vreme već zastarevali Ljubiša nije regresivan, on je samo u odbrambenom stavu pred naletom tuđinske građanske kulture, koja je u njegovoj sredini značila isto što i odnarođavanje. On je hteo da našoj novoj građanskoj kulturi koja se onda stvarala, kulturi kakvu je on zamišljao, ostavi u nasleđe, u zavet, što više od onih moralnih vrednosti koje je taj kolektiv bio tokom vekova nagomilao u svojim predanjima, kako bi se na tom narodnom temelju mogla zidati istinski narodna kultura. U tom smislu Ljubiša zaista predstavlja "vrlo dobru dopunu Vuka Karadžića".

U Ljubišinim pripovestima, u konkretnim likovima, katkad lapidarno datim, a često umetnički dokrajčenim, u istorijski verno prikazanim situacijama živi čitav jedan period naše istorije, jedan stupanj u našem društvenom razvitku. Taj stupanj razvitka svi naši narodi su prevazišli, neki ranije, neki kasnije, ali su svi kroz njega prošli, taj stupanj predstavlja naše "istorijsko detinjstvo". "Zašto ne bi istorijsko detinjstvo čovečanstva — kaže Marks povodom starogrčke književnosti — tamo gde se ono najlepše ispoljilo, vršilo svoju večitu draž kao stupanj koji se više nikad neće vratiti?" I naše "istorijsko detinjstvo... tamo gde se ono najlepše ispoljilo" predstavlja za nas zaista "večitu draž". I ne samo to, Ljubišini likovi su do te mere istinski odraz ljudskih odnosa u jednom istorijskom trenutku da daleko prevazilaze okvire tog trenutka i nekim svojim najbitnijim osobinama dostižu izvesnu nacionalnu tipičnost.

Danas, pošto smo prekužili mnoga zastranjivanja, kad u narodnoj državi u divnom poletu izgrađujemo jednu istinski narodnu zajednicu, istinski narodnu kulturu, možemo bolje nego igda ranije osetiti šta znače Ljubišine pripovesti kao odraz narodnog duha i stremljenja. Sve ono što je u našem kulturnom nasleđu bilo prožeto istinskom čovečnošću, sve ono što je doprinosiio i što sada doprinosi "unutrašnjem i socijalnom oslobođenju čoveka", sve se to uziđuje u temelje nove kulture naših oslobođenih naroda. Uz dela mnogih drugih, i Ljubišino književno delo uziđuje se u te temelje. Njegov Kanjoš Macedonović, njegov Vuk Dojčević, dobar deo i drugih njegovih likova ili odlomaka iz njegovih pripovesti predstavljaju nepresušan izvor vere u našeg čoveka.


Dr Vido Latković
Iz Predgovora




Stjepan Mitrov Ljubiša
PRIPOVIJESTI CRNOGORSKE I PRIMORSKE
N o l i t  •  B e o g r a d
1968


[postavljeno 02.07.2010]
Sačuvana
Angelina
Administrator
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 6361



« Odgovor #5 poslato: Decembar 12, 2010, 05:25:14 pm »

*
STJEPAN MITROV LJUBIŠA


OPISANIJE ŽIVOTA NARODNOG

Stefan Mitrov Ljubiša svojim pripovijedačkim radom čini prelaz od romantizma ka realizmu. Ono što ga čini romantičarem jeste njegova borba za narodni jezik, nacionalna borba, kulturna... Sa druge strane realistom ga čini njegovo nastojanje da što vjerodostojnije predstavi narodni život, običaje, kao i da stvori što vjerodostojniju sliku vremena o kome piše i u kome živi.

Pripovijedanje, kao njegovo glavno oruđe, proisteklo iz naroda, svoj završni oblik dobilo je u zbirci pripovijedaka "Pripovijesti crnogorske i primorske". Pripovijetke su večinom istorijske (vezane za XV vijek — "Šćepan mali (našao podsticaj kod Njegoša), Kanjoš Macedonović, Skoči đevojka..., odnosno XVIII vijek, Pop Andrović novi Obilić...), ali u njima nećemo naći obično ono što istorijska pripovijetka sadrži. U njima, Ljubiša priča o prošlosti, životu na tom prostoru, nedaćama koje su pritiskale narod pri čemu zalazi u samu dušu naroda i otkriva nam je. Uglavnom je to plemenski i patrijarhalni život koji je imao svoja pravila i zakone, a koji je bio ispunjen osjećanjem plemenske pripadnosti, viteštva, junaštva, patriotizmom kao i me đusobnom svađom, krvnom osvetom...

Pored istorijskih, napiso je pripovijetku za koju je i sam rekao "da se zbila pred njegovim očima", a to je pripovijetka "Krađa i prekra đa zvona". Ova pripovijetka za nas je posebno zanimljiva iz tog razloga što je na švedski jezik preveo poznati švedski slavista Alfred Jensen.

Šta je Jensena podstaklo na to, pokušaćemo dati odgovor kroz analizu pripovijetke.

Stvaralačka osnova Ljubišinog rada je narodna umotvorina — priča. Većina pripovijedaka koje je Ljubiša obrađivao nastale su od anegdota, legendi — istorijski događaji u kojima se pisac nije zadržavao na samoj fabuli, već je on fabulu širio, granao, pri čemu joj je dao epsku širinu i dramsku radnju.

Pripovijetka "Krađa i prekrađa zvona" humorno-dramatična pripovijetka je nastala od anegdote, a tematski obrađuje događaj koji je pomalo neobičan i nesvakidašnji. Naime, crnogorsko pleme, Lješnani, u nemogućnosti da nabave crkveno zvono, odlučuju se da to isto ukradu od primorskog plemena Paštrovića, odnosno iz sela Poborsko. Glavni motiv kojim je prožeta cijela pripovijetka jeste zvono. Ali da bi se u potpunosti shvatila funkcija zvona u pripovijetci, neophodno je imati na umu ondašnje prilike naroda koji je bio pritješnjen Turskom s jedne i Mlečanima s druge strane, a kasnije i Austrijom. Zvono je uvijek bilo vrijedan simbol na ovim prostorima. Ono je pozivalo na molitve Bogu, na veselja, pod njim su se održavale skupštine, pozivalo je i u rat ako je trebalo, bilo je i ostalo čuvar nacionalnog identiteta. Zvono je održavalo nacionalnu svijest i jedinstvo. Upravo na tome je građen zaplet u pripovijetci. Crnogorski seljaci kradu zvono primorcima "Svukli Sv. Jovana, a odnijeli Svetu Petku", a ovi umjesto da se sude ili svete zbog toga, pođu u prekrađu i donesu zvono.

Pored zanimljive i neobične teme pripovijedanje je jedno od bitnih karakteristika njegovog rada. Budući da je uzimao sirovu građu iz narodnog pripovijedanja, on je oblikovao dajući joj svoj pečat. Sama fabula u pripovijetci je jednostavna. Sažetim crtama pripovijedač označava tok radnje. Ono što se posebno ističe jeste slikovitost i realističnost pripovijedanja. Ljubiša se najviše koristio dijalogom i opisima kao oblicima pripovijedanja. Dijalog je živ, narodski, jednostavan sa zapletima, sukobom među likovima, radnju drži u napetosti. Takvi dijalozi su posebno izraženi na skupštini kod crkve. Pripovijedač će likove pustiti da sami pričaju drugima o sebi, pri čemu se otkrivaju njihovi karakteri i priroda. Pripovijedač je nastojao da zadrži objektivan stav u kome njegova ličnost neće doći do izražaja, odnosno da zadrži nepristrasan stav prema svemu ispričanom. Svi likovi u pripovijetci su podređeni kolektivu. Niko se ne izdvaja kao pojedinac, već je data slika u kojoj se samo kolektivom može doći do cilja. Oni se sami spore, nadmudruju, savjetuju. Za njih se može reći da su epski izgrađeni sa dobro izgrađenim moralnim osobinama, junaštvom, osjećanjem pripadnosti, što ovog pisca dovodi u vezu sa Njegošem, Markom Miljanovim.

Opis kao oblik pripovijedanja je slabo izražen i na njega pripovijedač nije obraćao previše pažnje. On se njima služio tek toliko da bi predstavio ono što želi kazati. Najljepši opis u ovoj pripovijetci je opis Lješkopolja i crkve: "... Bijaše nebo vedro, a mjesečina na zahodu. Gledaju pod sobom prostrano Lješkopolje, gdje su ga osapila sela, torovi i kolibe. Čuju pse gdje oko torova laju; čuju čeljad gdje po guvnima vršu i vjeju; gdje jedno drugo dozivlje i razgovore vode. Na jednoj uznositoj livadi leži crkva Svete Petke, koja se do po nje bijeli ko labud uz mjesečnu svijeću, a od po nje osjenile je grane visokog i gustog jablana."

Iako je opis štur, ipak, u sebi sadrži idiličnu sliku sela sa vizuelnim i zvučnim efektima.

Ljubiša je svojim istančanim ukusom unio humor u ovu pripovijetku. On je proistakao iz samog pričanja pojedinca, ali i iz jezika. On je neusiljen, jednostavno nametnut, prost. Likovi će se naći u nekoliko komičnih situacija iz kojih izvire humor više nego iz samih humorističkih detalja. Humor je najbolje ostvaren kada "sokodržač" priča o pohari koju su izvršili Lješnani navodeći Suljine riječi koji je "cijeloj stvari glava:"

—"... Eto nam je crkva gologlava kao nevjesta bez vijenca, novci ne pomažu, a u tom primorju crkava i zvona ko boba. Nego hajte da svučemo Svetog Jovana, a da odjenemo ovu staricu pak sva ta grehota o mojoj duši...

...A lako ćemo obisti; ako se da zvono smaći sa crkve, nije čisto žao Svetom Jovanu dati zvono Svetoj Petki. Ako pak zvono na našoj crkvi ne zanijemi ni promijeni glas, nije žao Svetoj Petki primiti dar."


Razloge zbog čega se Jensen odlučio da prevede na švedski baš pripovjetku "Krađa i prekrađa zvona" treba tražiti u izboru teme, pripovijedanju i humoru. Na kraju je neophodno pomenuti i četvrti mogući razlog prevoda, a to je jezik. Jezik je ono što posebno odlikuje, kako ovu tako i ostale pripovijetke. Napisana je čistim narodnim jezikom. Ljubišin jezik je ekspresivan, izražajan. Bogatstvo riječi koje je preuzimao iz naroda, u pripovijetkama su dobijale novu konotaciju pri čemu je riječi, na neki način, oživljavao i davao im novu snagu. Kod njega se nalazi veliki broj lijepih, originalnih riječi, provincijalizama onako kako su se upotrebljavale u živom govoru čime je bogatio, a i proširivao srpski književni jezik.


Piše: Aleksandar Saša Dragićević

______________

Autor je apsolvent na Filološkom fakultetu u Nikšiću, Odsjek za književnost

Ovim prilogom tragao je za odgovorom na pitanje: šta je privuklo švedskog slavistu Alfreda Jensena da prevede pripovjetku Stefana Mitrova Ljubiše "Krađa i prekrađa zvona" koja se još u pretprošlom vijeku našla u knjizi "Iz Srbije i Crne Gore" (Från Serbien och Montenegro), svojevrsnoj antologiji srpske pripovjetke na švedskom jeziku

Dijaspora, broj 25, januar-februar 2002. godine

Napomena: Knjigu Från Serbien och Montenegro zainteresovani čitaoci Dijaspore mogu posuditi na čitanje u bilo kojoj biblioteci u Švedskoj. Ukoliko biblioteka u vašem gradu ne raspolaže primerkom tražene knjige možete naručiti knjigu iz druge biblioteke.
DIJASPORA Stokholm
Sačuvana
Stranice: 1   Idi gore
  Štampaj  
 
Prebaci se na: