Anja Jeftić — Stara srpska književnost
Dobrodošli, Gost. Molim vas prijavite se ili se registrujte.
Stranice: « 1 2   Idi dole
  Štampaj  
Autor Tema: Anja Jeftić — Stara srpska književnost  (Pročitano 51346 puta)
0 članova i 1 gost pregledaju ovu temu.
Angelina
Administrator
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 6361



« Odgovor #20 poslato: Decembar 11, 2010, 07:28:31 pm »

*
Anja JeftićStara srpska književnost    
 

ZETSKI KNJIŽEVNI KLUB

Pojava novog, zetskog književnog središta u srpskoj književnosti srednjeg vijeka geografski se vezuje za Skadarsko jezero i manastire koji se nalaze na njegovim ostrvima. Od ličnosti pak koje su je stvarale, ta književnost se vezuje za imena Jelene Balšić i njenog duhovnika Nikona Jerusalimca. Jelena je bila kćerka kneza Lazara i žena zetskog vladara Đurađa II Stracimirovića Balšića, koja je u književnosti ostala poznata po pismima duhovniku Nikonu i po svom testamentu, sastavljenom pred samu smrt 1443. godine. Od tri njena pisma, Otpisanija bogoljubnih, kako se najčešće nazivaju, sačuvano je samo jedno u cjelini i dva u fragmentima. Nalaze se u tzv. Goričkom zborniku, kojeg je specijalno za Jelenu sačinio Nikon Jerusalimac

Mnoge i različite državne i političke promjene u srpskoj državi prve polovine 15. vijeka dovešće do stvaranja i novih književnih središta. Prvo će se u Srbiji književnost ovog perioda vezivati za ličnost despota Stefana Lazarevića i pisce koji se okupljaju oko njega i na njegovom dvoru u Beogradu. Potom, nakon Stefanove smrti njega na prijestolu smjenjuje sestrić Đurađ Branković i centar države izmiješta se u Smederevo, gdje nastaje jedan od novih poprišta književnih djelatnosti — tzv. smederevski književni krug. Pored ovog novog kulturnog središta javlja se još i književnost u Zeti — današnjoj Crnoj Gori — kojom je Đurađ ovladao 1423. godine.

Geografski, zetska književnost vezuje se za Skadarsko jezero i manastire koje se nalaze na njegovim ostrvima. Skadarsko jezero je prirodna granica između Crne Gore i Albanije i najveća je kriptodepresija u Evropi. Na više od jedne petine ostrva Skadarskog jezera — od oko pedeset, koliko ih ima — nalaze se manastiri, pretežno skitskog karaktera. Od njih desetak danas je oživljeno pet manastira: Beška, Starčeva Gorica, Moračnik, Kom i Vranjina. Manastir Beška je zadužbina Jelene Balšić, kćerke kneza Lazara i žene srednjovjekovnog vladara Zete Đurađa Stracimirovića Balšića. Ona je u Zeti boravila od udaje 1386. do 1411. godine i od 1435. godine do smrti, i uglavnom se pojava zetskog književnog središta vezuje za njeno prisustvo i prepisku sa duhovnikom Nikonom Jerusalimcem.

Međutim, korijeni ove oživljene srpske književnosti srednjeg vijeka u Crnoj Gori nalaze se još u uspostavljanju komunikacije Zete sa Svetom gorom nakon 1371. godine. Poznato je da je to period kada srpske zemlje bivaju preplavljene dolaskom monaha-isihasta i drugog raznolikog hrišćanskog svijeta iz tadašnje Vizantije. Pretpostavlja se da je ondašnja Zeta Balšića bila stanica na ovom putu između Svete gore i Srbije, pa se i u književnosti ove dvije srpske zemlje tog doba prepoznaju istovjetne ideje i preokupacije.


SREDNJOVJEKOVNA ZETA BALŠIĆA I CRNOJEVIĆA

Sredinom 14. vijeka Zeta se nalazila u sklopu carstva cara Dušana, koje je bilo ogromno — pružalo se od Save i Dunava na sjeveru do Svete gore na jugu — ali nije bilo dugog vijeka. Nakon Dušanove smrti i dolaska na vlast cara Uroša, na scenu u Zeti stupa porodica Balšića, o kojima do tada gotovo da i ne postoje vjerodostojni istorijski podaci. Rodonačelnik ove dinastije, Balša, nosi neslovensko ime i pretpostavlja se da oni potiču od sloveniziranih Vlaha, koji su se s vremenom kao proslavljeni ratnici uvrstili u sloj plemića. Prvo je Balša posjedovao samo Skadar, oko 1360. godine, a onda se proširio sve do Kotora. Imao je sinove Stracimira, Đurađa i Balšu II, koji su se smjenjivali kao vladari nakon njegove smrti. Oko godine 1385. zetskim gospodarom postaje Đurađ II Stracimirović Balšić, najstariji Stracimirov sin, koji je imao sjedište u Ulcinju i nazivao se: blagoverni i samodržavni gospodin Đurađ svoj Zetskoj i primorskoj zemlji. Svojim precima smatrao je vladare svetorodne loze Nemanjića i u poveljima je pominjao molitve praroditelja Simeona prvago mirotočca srpskago i svetago Savi. Đurađ Balšić je bio oženjen Jelenom, jednom od pet kćeri srpskog kneza Lazara Hrebeljanovića. Ponegdje u nauci iznosi se mišljenje da je po ličnosti ovog vladara kreiran lik Banović Strahinje u narodnoj epskoj poeziji, mada istorijski fakti iz Đurađevog i Jeleninog života nemaju pandan u događajima koje opjevava ova junačka pjesma.

Nakon Đurađeve smrti 1403. godine, na prijestolu ga je smijenio njegov sin Balša III Balšić i zavladao državom uz pomoć svoje majke Jelene. Dvadesetih godina 15. vijeka Balša se teško razbolio i vlast predao svom ujaku despotu Stefanu Lazareviću, a malo kasnije, 1423. godine, Stefan sve poslove u Zeti prenosi na svog sestrića i nasljednika Đurđa Brankovića.

U to doba, međutim, u Zeti jača porodica Crnojevića. Ona je i do tada imala samostalne posjede i sad se nameće kao nova vladarska porodica, koja će ostaviti dubokog traga u istoriji Crne Gore. Prvi put se pod njihovom vladavinom Crna Gora počinje nazivati ovim današnjim imenom, koje se do tada odnosilo samo na planinski masiv od Risna do Paštrovića, sa Lovćenom kao najvišim vrhom. Za vrijeme Crnojevića na Cetinju 1494. godine pokrenuta je i prva štamparija u Srba, a prva štampana knjiga bila je Oktoih prvoglasnik. Nemalo nakon toga, 1496. godine Crna Gora je izgubila samostalnost i pala pod direktnu vlast Turske.


LIČNOST JELENE BALŠIĆ

Žena koja praktično vlada Zetom na samom početku 15. vijeka, Jelena Balšić, rođena je oko 1368. godine kao treća kći carskog stavilaca Lazara. Svoje rano djetinjstvo provela je na dvoru cara Uroša, a docnije, kada je njen otac postao knez, rasla je zajedno sa svojim mnogobrojnim sestrama i braćom na dvoru u Kruševcu. Vaspitači i učitelji su joj bili prvenstveno roditelji Lazar i Milica, a potom i umna despotica Jefimija, koja je došla kod kneza Lazara nakon smrti svog muža Uglješe. Kada je Jelenin brat i budući Lazarev nasljednik Stefan Lazarević imao svega dvanaest godina, 1386. godine, ona se udala za zetskog vladara Đurađa II Stracimirovića Balšića. Nakon Đurađeve smrti 1403. godine Jelena pomaže sinu Balši u upravljanju državom, kao što je njena mati, kneginja Milica, pomagala sinu Stefanu poslije Lazareve pogibije na Kosovu. Godine 1411. Jelena se preudaje za bosanskog vojvodu Sandalja Hranića, i u Žitiju despota Stefana Lazarevića od Konstantina Filozofa ostaje svjedočanstvo o njihovom zajedničkom prisustvu u Budimu naredne godine — na saboru zapadnih kraljeva i druge gospode: Sandalj vojvoda bosanski i kralj Hrvoje, veli Konstantin, učiniše u prisustvu svojih žena tu slavu osobito svečanom, jer se njihovi vitezovi, visoki i plemenita stasa, hrabro i junački na megdanu poneše. Na saboru je najljepši i najupečatljiviji od svih vitezova bio i despot Stefan, Jelenin brat, za koga Filozof kaže: najsvetliji pred svima i više od svih vidim beše, kao mesec pored zvezda, i izdaleka vidim beše svakome.

Početkom dvadesetih godina 15. vijeka Jeleni umire sin Balša, a desetak godina kasnije i drugi muž Sandalj. Pošto joj nisu dozvolili da sebi podigne kapelicu za grob negdje u okolini Dubrovnika, ona je podigla crkvu na skadarskom ostrvu Beška. Crkvu je posvetila Blagoveštenju presvete Bogorodice i nakon svoje smrti 1443. godine tu je i sahranjena.


KNJIŽEVNO DJELO JELENE BALŠIĆ

Sve što je u pisanom obliku Jelena Balšić ostavila iza sebe jesu tri pisma svome duhovniku Nikonu Jerusalimcu i testament, koji je sastavila 1442. godine. Od tri pisma, poznata pod nazivom Otpisanije bogoljubno, sačuvano je jedno u cjelini i dva u fragmentima. Nalaze se u tzv. Goričkom zborniku, kojeg je za Jelenu sačinio Nikon Jerusalimac. Pisma su, naravno, lično intonirana i u njima Jelena piše o svojim duhovnim zbivanjima, ispovijedajući silinu utiska koju je na nju ostavio neki od prethodnih razgovora sa Nikonom. I zaželeh se veoma videti tvoje prepodobije i nasladiti se tvojih medotočnih reči, da mi se od tvog gledanja uzmnoži ne mala korist. Nego, daleka su nam rastojanja, more, pa i gajevi. Stoga nam je nemoguće videti tvoju svetost... Jer pomračiše se duše naše jadima i metežom koji su u svetu. I, eto, sada kao iz nekog dubokog sna prenuvši se, poželeh videti tvoju svetost. Moli ga da joj ne uskrati odgovor na epistoliju i veli: Znam da si navikao sebe unižavati u svemu, ali nemoj pod izgovorom smernosti zatvoriti jezik, koji kazuje mnogo i dobro, čiji su plodovi mnogi i mnogo seme pravde. I ne liši nas željenog, a sebe ne ošteti dobre nagrade, nego podražavaj svog Vladiku Hrista, čiji si učenik i podražavalac njegovih stradanja. I moli mu se da bismo se i mi našli zajedničari u onaj dan kada će Hristos doći sa slavom i mnogom silom i molitvama vašim. Amin.

Jelenina pisma direktno se nadovezuju na srednjovjekovnu epistolarnu tradiciju, koja počinje još sa Pismom igumanu Spiridonu, svetog Save, i dalje traje kroz cijeli srednji vijek, bivajući svjedočanstvo dubokih duhovnih previranja i žeđi ličnosti koje su je izgrađivale.
Sačuvana
Angelina
Administrator
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 6361



« Odgovor #21 poslato: Decembar 11, 2010, 07:28:41 pm »

*
Anja JeftićStara srpska književnost    
 

KNJIŽEVNOST U SMEDEREVU 15. VIJEKA

Nakon što je u doba Brankovića centar srpske države prebačen iz Beograda u Smederevo, ova nova prestonica je postala i žiža kulturnog pregalaštva. Despot Đurađ Branković je, kao i Stefan Lazarević, sakupljao učene i prosvijećene ljude, imao u svojoj prestonici veliku biblioteku, a u Smederevu je bila smještena i Mitropolija. Iz tog perioda je ostalo sačuvano nekoliko oskudnih književnih ostvarenja, koja su postala svojevrsni svjedoci vremena kada su nastali. Najpoznatije od njih je Nadgrobno slovo Đurađu Brankoviću od nepoznatog Smederevskog besjednika, koje je napisano nakon despotove smrti 1456. godine. Slovo nastaje u formi plača, prozno-poetskom književnom obliku, koji je u staroj vizantijskoj i srednjovjekovnoj srpskoj književnosti bio karakterističan za djela u kojima se opisuje neka nesreća, poraz i stradanje

Formiranje novih književnih krugova u 15. vijeku u Srbiji odvijalo se na nekoliko različitih mjesta. Najznačajnije je bilo ono u Beogradu despota Stefana Lazarevića, potom je Zeta Balšića bila jedno od njih, a onda i gradovi Smederevo i Novo Brdo.

Kad je 1427. godine dobio od ujaka Stefana Lazarevića vladavinu nad Srbijom, Đurađ Branković je predao Mađarima Beograd i Mačvu, i krenuo sebi da zida novu prestonicu u Smederevu. Radove na izgradnji je predvodio Đorđe Kantakuzin, brat njegove žene Irine, Grkinje sa Peloponeza. Ona je u narodu ostala poznata kao prokleta Jerina i usmeno predanje kazuje da su zbog nje mnoge nesreće pratile zidanje nove prestonice. Đurađ je bio sin Mare Lazarević, kćerke cara Lazara, i Vuka Brankovića, koji je po narodnom predanju izdao Srbe na Kosovu. Đurađeva vladavina obilježena je mnogim sukobljavanjima sa Turcima. U dva navrata je bio u vazalnom odnosu prema Turskoj carevini, a oni su mu se često svetili zbog njegove povremene antiturske politike. Kćerku Maru su mu odveli sultanu u harem, oslijepili su njegova dva sina, Grgura i Stefana, a godine 1454. Turci su u svojoj strašnoj najezdi pobili u Srbiji sve muškarce starije od 14 godina, i odveli žene i djecu u ropstvo. Dvije godine nakon toga, 1456. godine, umro je Đurađ Branković i na prijestolu ga je naslijedio najmlađi sin Lazar.


PISCI SMEDEREVSKOG KNJIŽEVNOG KRUGA

Za one pisce smederevskog književnog kruga čija su se djela sačuvala do danas karakteristično je da im nisu poznata imena. Smrt Đurađa Brankovića oplakao je tzv. nepoznati Smederevski besjednik, u svom Nadgrobnom plaču ili Slovu despotu Đurađu. Druga dva nepoznata književnika iz Smedereva su još za vrijeme Đurađevog života opisala su Prenos moštiju apostola i jevanđeliste Luke iz Rogosa u Smederevo 1353. godine. Žanrovski se ovo djelo naslanja na tradiciju sastavljanja tzv. translacija ili prenosa, pisanih upravo pri prenosu moštiju svetitelja iz jednog mjesta u drugo. Jedan takav retorski opis translacije, Skazanije o Svetoj Petki, piše književnik Grigorije Camblak početkom 15. vijeka, a biva motivisan angažovanjem kneginje Milice oko prenosa moštiju sv. Petke iz Trnova u Beograd.

U braničevskom kraju, široj okolini prestonice Smedereva, razvijao se duhovni život i prije dolaska despota Đurađa, ali i u periodu njegove vladavine. Tu je bila živa prepisivačka i prevodilačka djelatnost, o čemu svjedoči i Inok iz Dalše, monah takođe nepoznatog porijekla koji se podvizavao u manastiru Blagoveštenja presvete Bogorodice na rječici Dalša. On je pisar tzv. Radoslavljevog jevanđelja iz 1429. godine, kao i vješto urađenog kaligrafskog Četvorojevanđelja, koje je načinio zajedno sa slikarem manastira Kalenića. Iza Inoka iz Dalše je ostao i kratak ljetopis, Istorikija, sa srpskom hronikom 1348 – 1438. godine. Ovaj Inok se nakon pada despotovine 1459. godine, poput mnogih srpskih monaha tada, vratio na Svetu goru.


NADGROBNO SLOVO DESPOTU ĐURAĐU NEPOZNATOG SMEDEREVSKOG BESJEDNIKA

Nadgrobno slovo despotu Đurađu nepoznatog Smederevskog besjednika je spis iz 1456. godine, perioda kada je srpska despotovina već na izdisaju. Tri godine kasnije će se zaista zbiti konačni pad Srbije pod Turke i nestanak svake državne samostalnosti, a tri godine ranije se to isto desilo sa Vizantijskim carstvom. Aluzije na ova zbivanja nalaze se u spisu anonimnog Smederevskog besjednika, za koga se pretpostavlja da je stvarao u okviru smederevskog književnog kruga. Na to upućuje sam sadržaj Nadgrobnog slova despotu Đurađu, iz koga se vidi da je njegov autor veoma privržen despotu i na momente gotovo očajan od siline bola koji mu je zadala smrt ljubljenog vladara:

O čuda strašnoga najčudniji glas! Najtiši i previsoki i u svemu najblagopolučniji gospodaru moj, sveti i najsaborniji lave, ćutiš tako i ne daješ mi medotočni glas, niti svojoj supruzi, a našoj najsvetijoj gospođi i carici, niti mnogoželjenim i najslađim ti čedima svojim... Ko će nas zaštititi, ranu povređenu, zbog tvoga odlaska?... Kako ćemo pogledati u nebo, koje gorko i teško breme pre vremena pokaza nam među dimljivim zvezdama? O, zvezdo gorka, što nam ovo objavi! Koja nam mač pokaza što žanje naš život, koju nam tužno nepoznato izvešće objavi!... Bez tebe umrlog, kako mi da živimo?

Drugi dio Slova je posvećen molitvama Đurađu, koji je blizu pravednog Sudije i čeka da primi rajsko naselje, veseleći se sa Avraamom, Isakom i Jakovom i sa svima pravednima. Kada se obraća umrlom despotu, nepoznati Smederevac koristi motiv dobrog korijena i izdanaka, koji se u ranijoj srpskoj književnosti vezivao za vladarsku lozu Nemanjića, i veli: Moli se za svoje izdanke, jer od dobrog korena dobra grana iscveta, za blagonaročitog i visokog despota svih Srbalja i svetoga gospodina našega Lazara, koji je prosvećen svakim dobrim javnim delima, da vidi napredovanje čeda i sinove sinova i uspon na bolje, jer će u tome sveto tvoje moljenje biti najpotrebnije kako bi ga naslednikom tvojim i svetim gospodinom učinio...

Nadgrobno slovo Smederevskog besjednika sačuvalo se samo u jednom prepisu, koji se već odavno nalazi u Univerzitetskoj biblioteci grada Odese.


ŽANR PLAČA U SREDNJOVJEKOVNOJ SRPSKOJ KNJIŽEVNOSTI

Žanr plača se javlja kao posebna književna vrsta u vizantijskog književnosti i odatle je prenesen i u srpsku književnost srednjeg vijeka. Prauzor ovaj oblik prozno-poetskog sastava ima u starozavjetnom Plaču Jeremijinom, kao i u crkvenim pjesmama: Plaču Bogorodice nad Hristom, koji se pjeva na Veliku subotu, i u Kanonu na Veliki petak od Simeona Metafrasta. Kod Srba se plačevi javljaju uglavnom u sklopu većih proznih cjelina, mahom žitija. Takav je plač monaha Atanasija nad odrom svetog Save, koji je zabilježen u Domentijanovom Žitiju Svetog Save. Arhiepiskop Danilo II bilježi plač Milutinov nad grobom majke Jelene Anžujske, a u kosovskm spisima kneginja Milica govori plač nad Lazarevim moštima. Uopšte, rijetko je koji poraz i nesreća, kako u vizantijskoj, tako i u staroj srpskoj književnosti, opisan bez forme plača. Tako vizantijski srednjovjekovni istoričar Duka svoju Istoriju završava plačem nad porobljenim Carigradom: O grade, grade, glavo svih gradova! O grade, grade, središtu četiri strane sveta! O grade, grade, ponosu hrišćana i strahoto varvarima!... Gde je lepota tvoja, raj? Gde je blagodatna sila duše i tela divota tvojih duhovnih?... O hrame, o nebo zemaljsko, o oltaru nebeski, o božanstveno i svešteno mesto, o krasoto crkava, o knjige sveštene i reči Božija! Plačući nad odrom umrlog despota Đurđa i nad stradanjem srpske zemlje, nepoznati Smederevski besjednik poziva sve i svakoga da plaču za despotom, pa i sam ovaj grad Carigrad, koji je tri godine ranije pokorio Mehmed Osvajač: I ti sedmovrhi, ranije veliki grade Konstantinov, a sada poslednji od svih najmanjih gradova i najmanji carski prestole nesrećnih hrišćana, zaridaj najpre za sebe pravedno osuđenog, jer plača i ridanja dostojan postade, zbog propasti koja te snađe, drugi izmenivši se od nečastivih, ridaj.
Sačuvana
Angelina
Administrator
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 6361



« Odgovor #22 poslato: Decembar 11, 2010, 07:28:55 pm »

*
Anja JeftićStara srpska književnost    
 

VLADISLAV GRAMATIK, DIJAK IZ NOVOG BRDA

Vladislav Gramatik je rođen u Novom Brdu oko 1430. godine. Po zanimanju je bio profesionalni pisar, kako mu i samo ime kazuje — dijak i gramatik — a bio je i slikar-minijaturista. Književni rad Vladislava Gramatika mahom se svodio na prepisivanje, u kojem je on bio neobično produktivan, kao i na sastavljanje zbornika. U prepisima i zbornicima koje je sastavljao ostavio je niz zapisa i samo jedno svoje originalno djelo — Rilsku povijest, u kojoj piše o nekim pojedinostima iz istorijata ovog manastira. Žanr zbornika, koji se pojavio još krajem 14. vijeka, Gramatik je uspješno razvio i naslanjajući ga na srednjovjekovnu književnu tradiciju. Postao je tako kodifikator i izdavač ranije nastajalih srpskih tekstova, kao i onih iz korpusa prevodne književnosti

Novoformirana književna središta u Zeti, Novom Brdu i Smederevu dala su staroj srpskoj književnosti u 15. vijeku jedan od posljednjih fondova njenih literarnih ostvarenja. Paralelno sa radom smederevskog književnog kruga i književnošću vezanom za ostrva na Skadarskom jezeru, javlja se i nekoliko pisaca u Novom Brdu, rudarskom i trgovačkom mjestu na jugu Srbije. Novo Brdo je 1439-1441. godine prvi put pod Turcima, a 1455. biva potpuno osvojeno, poslije čega većina kulturne elite grada nalazi sebi nove životne naseobine.

U periodu pred ovim turskim osvajanjem djeluje novobrdski književni krug sa piscima: Konstantinom Mihajlovićem, Dimitrijem Kantakuzinom i Vladislavom Gramatikom. Sva trojica bili su iz građanskog staleža, svetovnjaci, i sva trojica su nastavili sa spisateljskom radom i nakon pada Novog Brda, u izgnanstvu.

Vladislav Gramatik je rođen u Novom Brdu oko 1430. godine. Po zanimanju je bio profesionalni pisar, kako mu i samo ime kazuje — dijak i gramatik — a bio je i slikar-minijaturista. Nakon pada Novog Brda pod Turke 1455. godine, on odlazi u Mlado Nagoričano, a potom u manastir Matejču, u Skopskoj Crnoj Gori, gdje ostaje do kraja života.

Književni rad Vladislava Gramatika mahom se svodio na prepisivanje, u kojem je on bio neobično produktivan, kao i na sastavljanje zbornika. U svojim spisima i prepisima ostavio je niz zapisa i samo jedno svoje originalno djelo — Rilsku povijest, u kojoj piše o nekim pojedinostima iz istorijata ovog manastira. Žanr zbornika, koji se pojavio još krajem 14. vijeka, Gramatik je uspješno razvio naslanjajući ga na srednjovjekovnu književnu tradiciju. Postao je tako kodifikator i izdavač ranije nastajalih srpskih tekstova, kao i onih iz korpusa prevodne književnosti.

Doskora su bila poznata svega četiri zbornika koja je sastavio, međutim, najnovija istraživanja Borjane Hristove dala su na uvid još tri nova primjerka, rađena šezdesetih i sedamdesetih godina 15. vijeka. Ovi zbornici su danas bitna svjedočanstva o srednjovjekovnoj vizantijskoj kulturi na tlu Srbije, kao što su bili i u svoje vrijeme bitna civilizacijska i duhovna opozicija fanatičnom i nasilnom islamu i, u to doba sve agresivnijem, rimokatolicizmu.


RILSKA POVIJEST

Rilska povijest Vladislava Gramatika nastala je u žanru translacije, ili prenosa, karakterističnom i za neke ranije spise 15. vijeka — Skazanije o Svetoj Petki, Grigorija Camblaka, i Prenos Sv. Luke iz Rogosa u Smederevo, od nepoznatog pisca.

Sveti Jovan Rilski rođen je u blizini Sofije krajem 9. vijeka. Poslije smrti roditelja prodao je porodično imanje i otišao u Rilsku pustinju, gdje se podvizavao do smrti 946. godine. Mošti su mu prvo bile prenesene u Sofiju, potom u Ugarsku, a onda u Trnovo. Kad su Turci osvojili Bugarsku i kad je zaživjela monaška obitelj u Rili, mošti sv. Jovana Rilskog vraćene su u mjesto njegovog podviga, povodom čega Vladislav Gramatik i piše svoju Rilsku povijest:

A kako se potom i na koji način on (= Rilski manastir) opet obnovi Hristovom milošću i u prvobitnu lepotu i krasotu svoju dospe, kakvu zapravo ima i do danas, ali kako i na koji način čudotvorne mošti behu prenesene i vraćene iz Trnovskog slavnog grada u ovu istu obitelj, izneće slovo koje sledi.

U uvodu Rilske povijesti Gramatik piše o dolasku Turaka na Balkan i porobljavanju Srba poslije Maričke i Kosovske bitke. On se tu pojavljuje potpuno kao pisac od svog vremena, jer stalna žalopojka nad stradalnim balkanskim svijetom od turskih ataka i naleta postaje manir gotovo svih slovenskih književnih djela ovog perioda. Najezda Osmanlija – Azijata i islamita — naime, iziskivala je stalno i ponovno određivanje identiteta slovenske i pravoslavne nacije. Kako veli Gramatik, đavo je pokrenuo najbezbožnije Persijance sa istoka sa velikom naglošću i svirepošću. I naprasno otuda sa celog istoka, koji je pod Grcima, i sa južne strane od Azije zavojevaše i zavladaše i dopreše u Makedoniju i tu sebi potčiniše najjače srpske vojnike koji tada behu u bici na reci Marici, pobedivši ih do kraja, te se odmah ustremiše na Srpsku zemlju... I tako, kada greh naraste, avaj, zbog naših zala, Srpska zemlja pripremi se podati im se.


ZAPIS VLADISLAVA GRAMATIKA NA ZBORNIKU IZ 1469. GODINE

Po narudžbini Dimitrija Kantakuzina Vladislav Gramatik 1469. godine sastavlja svoj najobimniji zbornik i pri njegovom svršetku ostavlja, u vidu pogovora, jednu epistoliju upućenu narudžbodavcu. Gramatik u svom zapisu insistira na svom, autorskom, samouniženju, koje je opšte mjesto i jedna od ključnih stavki poetike srednjovjekovne književnosti: Ova, dakle, porudžbina, veli on Kantakuzinu, bi velika i veća od moje moći i naš um ka ovome po lepoti da se ukrasi pisanom krasotom ne nalazeći početka. Isprva se ustezah strepeći i bojeći se veličine početka, jer takvo delo bi bilo prikladnije za druge koji veoma dobro umeju izvesti pisarsku veštinu i svemu su iskusniji u lepoti, a ne mi. Ali, kada usrđe pobeđuje nemoć, i vera potpomognuta ljubavlju odgoni strah, i nada očekivanjem nagrade je uperena na trud da se odlučimo sa najvećom odvažnošću i učinimo najteže. Sličnog sadržaja je i ostatak epistolije. Ponegdje se nailazi na potpuno podudarna mjesta sa starijim srpskim liturgijskim tekstovima u kojima se uvijek imao u vidu i širi, duhovni, metafizički i metaistorijski kontekst nastanka književnog djela. Zato što, napominje Gramatik, naš Sazdatelj, koji se preobrazi svojim dolaskom u telu zbog beskrajne dobrote, uputi nas u zemaljsku nepostojanost i u raznolika mučenja zlih sijeta i u mudrovanjima tela, koje nikako ne može da povinuje duhvnom zakonu i slobodi... Kada se odvojimo od svega propadljivog i prolaznog koje je na zemlji, izmenićemo i ovo telo, propadljivo zbog varljive pohote starog čoveka, to jest greha, i obući ćemo se u obnovljeno Duhom i neprolazno.


ŽANR ZBORNIKA U STAROJ SRPSKOJ KNJIŽEVNOSTI

Žanr zbornika, koga je Vladislav Gramatik afirmisao u 15. vijeku, nije bio stran ni ranijoj, a ni kasnijoj srpskoj književnosti. Svaki skup najmanje dva teksta koji mogu da se nađu samostalni i imaju svoj nazavisan nastanak i prevodilački put, jeste zbornik. To je uglavnom bio, kako sam Gramatik u svom Zapisu veli za zbornike: pregled različitih povesti svetih i bogonosnih muževa o veri pravoslavnoj i o drugom bogougodnom življenju izloženom po kazivanju i besedi bogonadahnutih knjiga Staroga i Novoga zaveta, o velikom trudu i znoju božanstvenih otaca i o drugim hrabrim muževima, borcima za veru pravoslavnu sa Istokom i sa Zapadom, koji su se podvigom muški borili protiv greha sve do krvi i različitim vidovima iskušenja i sebe ne izdadoše radi pobožnosti, rane Gospdnje po telu svom živopišući trudovima, mučenici svojevoljno pokazujući se bez krvi ovenčani postadoše.

Zbornici kod Južnih Slovena se prema sastavu i promjenjivosti sadržaja mogu uslovno podijeliti na one sa postojanim, relativno postojanim i nepostojanim sadržajem. Među zbornike sa postojanim sadržajem spadaju djela različitih autora o jednoj temi ili različiti spisi jednog istog pisca, koji su kod Slovena bivali mnogo čitani i prevođeni. To su Ljestvica sv. Jovana Ljestvičnika, Slova o isposništvu sv. Isaka Sirina, Zlatostruji i Zlatousti – koji sadrže djela sv. Jovana Zlatoustog (ali ne i samo njegova), potom se od 14. vijeka kod Srba javljaju i zbornici sa spisima poznatih isihasta, i tako dalje. U 15. vijeku počinju se sastavljati tzv. Srbljaci, koji su obično obuhvatali nekoliko službi različitim srpskim svetiteljima. U zbornicima sa relativno postojanim sadržajem tekstovi su raspoređeni prema redoslijedu pokretnih i nepokretnih praznika u toku crkvene godine, a kod zbornika nepostojanog sadržaja izbor tekstova je bio manje-više proizvoljan. U ovu posljednju grupu spadaju i zbornici Vladislava Gramatika, pisca novobrdskog književnog kruga, koji je većinu svojih zbornika sastavio upravo izvan rodnog Novog Brda.
Sačuvana
Angelina
Administrator
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 6361



« Odgovor #23 poslato: Decembar 11, 2010, 07:44:11 pm »

*
Anja JeftićStara srpska književnost    
 

KNJIŽEVNO DJELO DIMITRIJA KANTAKUZINA

O životu novobrdskog književnika, Srbina grčkog porijekla, Dimitrija Kantakuzina malo se zna. Bio je po zanimanju trgovac i svjetovno lice, rodom iz porodice koja se doselila u Srbiju nakon ženidbe despota Đurađa Brankovića Irinom Kantakuzin. Po sastavu porudžbina za zbornik koji mu je načinio Vladislav Gramatik, kao i iz njegovog djela, vidi se da je bio je klasično obrazovan, govorio je jednako dobro grčki i srpski jezik, a možda i druge jezike. Kao pisac, Dimitrije Kantakuzin bio je izuzetno plodan. Do danas je od njegovih djela sačuvana: Pesma Bogorodici, liturgijski komplet tekstova posvećenih svetom Jovanu Rilskom i povratku njegovih moštiju iz Trnova u Rilski manastir, potom Pohvalno slovo velikomučeniku Dimitriju, Pohvala Svetom Nikoli i opširno pismo — Poslanica svešteniku i domestiku kir Isaiji

Sredinom petnaestog vijeka jedno od najživljih mjesta na srpskoj teriotoriji bio je srednjovijekovni grad Novo Brdo. Njega su za vrijeme cara Milutina podigli Sasi, njemački rudari, koji su se u 14. vijeku u velikom broju naselili na području Kosova, Metohije i južne Srbije. Ti krajevi su tada, kao i danas, bili plodna rudna nalazišta, tako da Novo Brdo životopisac despota Stefana Lazarevića Konstantin Filozof naziva grad zaista srebrni i zlatni. Osim Srba i Sasa u Novom Brdu živjeli su i Grci, Italijani, Arbanasi, Mlečani, ljudi iz Boke i Dalmacije i drugi svijet. Raznolikost njegovih stanovnika poticala je otuda što je ovaj grad bio poznato balkansko trgovačko središte, ali i još od ranije carinska zona za trgovačke karavane koji su išli sa Jadranskog mora i Dubrovnika na sjever, najčešće ka Crnom moru.

Potkovano materijalnim dobrima, Novo Brdo je još za doba Stefana Lazarevića polako postajalo kulturno središte, a nakon Beograda i Smedereva bilo je jedno od najznačajnijih u Srbiji. Nekoliko poznatih pisaca petnaestog vijeka je dao ovaj grad, a među njima je vjerovatno najpoznatiji Srbin grčkog porijekla Dimitrije Kantakuzin.


ŽIVOT I DJELO DIMITRIJA KANTAKUZINA

Porodica Kantakuzin doselila se u Srbiju nakon ženidbe despota Đurađa Brankovića Grkinjom Irinom Kantakuzin. Otac Dimitrija Kantakuzina došao je u Novo Brdo da vodi carinu, i tu se stalno nastanio. Život njegovog sina, Dimitrijev, slabo je poznat — zna se samo da je bio po zanimanju trgovac, svjetovno lice, vjerovatno oženjen. Po sastavu porudžbina za zbornik koji mu je načinio Vladislav Gramatik, kao i iz njegovog djela, vidi se da je bio klasično obrazovan, govorio je jednako dobro grčki i srpski jezik, a možda i druge jezike.

Nakon pada Novog Brda pod Turke 1455. godine, Kantakuzini su i dalje nastavili da žive u ovom gradu, jer ih je izgleda štitila sultanija Mara, žena Mehmed-paše Osvajača i kćerka despota Đurđa. Ipak, desetak godina poslije toga Kantakuzini se sele u Carigrad, gdje će Turci da naprave pokolj u porodici Dimitrijeve sestre Janje. Iza 1487. godine Dimitriju se gubi svaki trag, a pretpostavlja se da je otišao u grad Mesemvriju na Crnom moru i tu umro krajem 15. vijeka. Kao pisac, Dimitrije Kantakuzin bio je izuzetno plodan. Do danas je od njegovih djela sačuvana: Pesma Bogorodici, liturgijski komplet tekstova posvećenih svetom Jovanu Rilskom i povratku njegovih moštiju iz Trnova u Rilski manastir, potom Pohvalno slovo velikomučeniku Dimitriju, Pohvala Svetom Nikoli i opširno pismo — Poslanica svešteniku i domestiku kir Isaiji.


PESMA BOGORODICI

Molitva sa umiljenijem Presvetoj Vladičici našoj Gospođi Bogorodici i s malom pohvalom, tvorenije Dimitrija Kantakuzina, kako glasi puni naziv Pesme Bogorodici Dimitrija Kantakuzina, jedan je od rijetkih srednjovjekovnih pjesničkih sastava u nas koji nisu strogo vezani za bogoslužbenu formu. Osim ove pjesme u tu grupu još spadaju Slovo ljubve i Zapis na kosovskom mramornom stubu despota Stefana Lazarevića, Jefimijina Tuga za mladencem Uglješom, Plač na kraju žitija despota Stefana Lazarevića od Konstantina Filozofa i još mali broj drugih tekstova.

Pesma Bogorodici — nadi Vladičici, uzdanju, pribežištu, pokrovu, zastupljenju i pomoći, zastupnici i spasenju, carici svih – izuzetno je duga. Sastavljena je od 77 strofa od po četiri melodijski i ritmički dobro organizovana stiha, koji počinju istom riječju u okviru jedne strofe. Tematski pjesma pripada žanru tzv. pokajne poezije, poznate i tradicionalne u vizantijskoj i srpskoj himnografiji. Pjesnik je duboko svjestan svog jadnog i grijehom pomračenog duhovnog stanja i obraća se Bogorodici:

Odakle da počnem plakati, o Devo,
odakle da počnem moliti se, dobra,
od kojih reči ili obraćanja, časna,
od kakvog srca, od kakvog jezika?
Sav oskvrnjen i nečist jesam, kukavni,
sav smradan i u gresima jesam, teško meni,
sav odbačen, pošto sam bezakoni,
sav svagda grehu rabotavši do sada.

Ali i pored ovakve svoje duševne tegobe i propasti, pjesnik ne očajava, nego se s čvrstom vjerom obraća Bogorodici da ga se ne gnuša i ne odgurne i da mu daruje Boga milosti, zlih slobodu i dobrih sladosti. Pjesmu završava drevnim radosnim pozdravljanjem i proslavljanjem Bogorodice:

Raduj se, da radosno zovem te svagda,
raduj se, višnjim i donjim radosti,
raduj se, preradosna, čista,
raduj se, Gospod je s tobom. Amin.
Kantakuzinova Poslanica kir-Isaiji

Zasigurno najduže pismo iz stare srpske epistografske riznice je Poslanica kir-Isaiji Dimitrija Kantakuzina i dio je jedne veće, ali nesačuvane prepiske. Isaija je bio sveštenik i domestik — horovođa i kompozitor — kulturan i učen čovjek svoga vremena, kakav je bio i sam Kantakuzin. Dimitrije je, osim djela liturgijske književnosti, čitao i tekstove na starogrčkom, jer su mu, izgleda, lično bile bliske drevna antička književnost i filozofija. Tako on u pismu kir-Isaiji veli: Slušah ponešto o drevnim prevrtljivim Helenima, kako stradahu svojevoljno iz ljubavi prema mudrosti, pa, iako neuk, zadivih se njihovom trpljenju. Jer, koliko mogu da razumem, ne lišiše se nagrade, iako behu nesavršeni. I dodaje kao vjerujući hrišćanin: Ako se oni koji Boga ne spoznaše takvim pokazaše, koliko treba još više da se podvizavamo i u vrlinama usrdno da idemo mi koji pred očima imamo izgled nagrade?

On u Poslanici odgovara svom prijatelju na njegovo pismo povodom konkretnih problema u Crkvi, a koji se tiču nekih odstupanja od kanona. Naglašava svoju nedostatnost u poslu tumača i znalca duhovnog zakona: I ne pisah da bi poučavao i upućivao, jer to nije dolično zbog moje mladosti i neznanja, nego iz ljubavi prema onom koga volim i zbog zapovesti... Jer u ljubavi se sve vrline sastaju, i ko stekne nju, sve stekne, a ko nje nema, pa makar i sve ostalo ispunio, nedelatno je i mrtvo.

Poslanica datira iz 1469. godine i danas se u prepisu iz 17. vijeka čuva u zbirci Patrijaršijske biblioteke u Beogradu.


POHVALA SVETOM DIMITRIJU SOLUNSKOM

Pohvalu Svetom Dimitriju Kantakuzin je sastavio za baziliku u Solunu posvećenu ovom svetitelju.

Sveti Dimitrije je živio za vrijeme rimskog cara Maksimilijana (286 — 305), kod koga je njegov otac bio u vojnoj službi kao vojvoda. Nakon očeve smrti Dimitrije je pruzeo njegovo mjesto i postao rimski vojnik. Car Maksimilijan je proganjao hrišćane, i kad je čuo da je Dimitrije javno ispovijedao svoju vjeru u Hrista, naredio je da ga bace u tamnicu. Tamo su ga ubili carevi vojnici, probovši ga kopljem dok je bio na molitvi. Hrišćani su tajno sahranili tijelo Dimitrijevo, a iz njega je kasnije potekao miro i mošti su mu ostale netruležne. Različno i neoskudno mnoštvo isceljenja, stoji u Kantakuzinovoj Pohvali, podavaše božanstvena mučenikova raka onima koji joj prilaze sa verom, jer pod uticajem propadljivosti i truljenja telo ne postrada, nego kao što nekada mrtvi onaj kamen, ispuštajući vodene potoke, napajaše Izrailj u pustinji, tako i sada telo mučenika Božijom zapovešću istače neprekidni potok mira i oblagouhava sav Novi Izrailj, koji je crkva narodima. Novi, dakle, ćivot da nazovem tvoju raku ne stidim se, stradalniče!

Mnogo puta se sv. Dimitrije u istoriji javljao Solunjanima i često ovaj grad spasavao od bijeda i nesreća. Zbog toga u drugom dijelu pohvale, proslavljajući svetoga u nizu drevnih ''raduj se'' apoteoza, Kantakuzin, između ostalog, veli: Raduj se, Solunjanima nado i spasenje onima koji se u tebe uzdaju, svim hrišćanima radosna pohvalo! Raduj se oskrbljenih brzi zaštitniče i beznadežnih zastupniče, burom zahvaćenih pristanište, svima, svakad i svukud nađe se vrlinom od Boga ti datom, raduj se!
Sačuvana
Angelina
Administrator
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 6361



« Odgovor #24 poslato: Decembar 11, 2010, 07:44:22 pm »

*
Anja JeftićStara srpska književnost    
 

JANJIČAREVE USPOMENE KONSTANTINA MIHAJLOVIĆA

Konstantin Mihajlović pripada krugu književnika iz Novog Brda, jednog od većih srpskih centara koji je pretrpio tursko haranje. Svjedočanstvo o pustošenju Novog Brda Mihajlović je ostavio u svom jedinom djelu – Janjičarevim uspomenama. Janjičarevu hroniku ili Janjičareve uspomene Konstantin je napisao između 1497. i 1501. godine. To je bio period kovanja planova za stvaranje sveslovenskog političkog saveza i pokretanje kampanje protiv Turaka. U tom kontekstu Hronika i nastaje, s tim što se sadržajno prevashodno odnosi na iscrpno opisivanje bojeva koje su Turci vodili, njihovog načina življenja i političkog i društvenog uređenja

Krugu novobrdskih književnika, osim Vladislava Gramatika i Dimitrija Kantakuzina, pripada i Konstantin Mihajlović, jedna od najupečatljivijih ličnosti među Srbima iz sredine petnaestog vijeka. Mihajlović je rođen i odrastao u Novom Brdu, učestvovao je u osvajanju Carigrada 1453. godine sa odredom srpske vojske koju je sultanu Mehmedu poslao Đurađ Branković. Tri godine kasnije i sam je pao u turske ruke prilikom njihovog pustošenja Novog Brda i u svom jedinom djelu, Janjičarevim uspomenama, ostavio je svjedočanstvo o ovom agarenskom napadu. Nakon prodora u Novo Brdo sultan je izabrao najljepše među djevojkama — ženske čeljadi (lepše) sedam stotina i četiri — i razdao ih svojim vojnicima; najistaknutije muške glave je posjekao, a jedan dio naočitijih mladića uzeo je sebi za vojnike. I ja sam isto tako bio tamo u tome mestu (Novom Brdu, ja, koji sam ovo pisao), veli Konstantin Mihajlović, bio sam uzet sa dvojicom braće moje i terali su nas već Turci kojima smo bili povereni (a kad su nas vodili pazili smo na to) i gde god smo zašli u velike šume ili u planine, tu smo uvek mislili da pobijemo Turke, a sami da pobegnemo, ali ipak, zato što smo bili mladi, to nismo učinili. Samo što sam ja sa devetnaest drugova pobegao noću iz jednoga sela zvanog Samokovo i gonili su nas po čitavoj onoj pokrajini, a kad su nas pohvatali, povezali su nas i mučili, vukući nas za konjima, i čudo je da su u nama duše ostavili.

Nakon odvođenja u ropstvo, Mihajlović je postao turski janjičar i učestvovao je u mnogim pohodima i bojevima sultana Mehmeda II Osvajača: Bosna, Albanija, Beograd, Vlaška, Eufrat, Trapezunt itd. Godine 1463. u Bosni je kao oficir komandovao posadom grada Zvečaja na Vrbasu, koga su upravo tada osvojili Ugari. Dospjevši ponovo u ropstvo, Konstantin je ubrzo bio oslobođen i odmah se u Ugarskoj povezao sa srpskom vlastelom Jakšića i Brankovića. Ne zna se kada je umro, ali mu se gubi svaki trag nakon 1501. godine.


JANJIČAREVA HRONIKA

Svoje jedino djelo — Janjičarevu hroniku ili Janjičareve uspomene — Konstantin Mihajlović je napisao između 1497. i 1501. godine i namijenio ga je poljskom kralju Janu Olbrahtu i vjerovatno ugarskom kralju Vladislavu. To je bio period kovanja planova za stvaranje sveslovenskog političkog saveza i pokretanje kampanje protiv Turaka. U tom kontekstu Hronika i nastaje, s tim što se sadržajno prevashodno odnosi na iscrpno opisivanje bojeva koje su Turci vodili, njihovog načina življenja i političkog i društvenog uređenja. Zastupljeni su svi segmenti života — od toga šta Turci jedu i od čega prave svijeće, do kompletnog opisa nastanka njihove vjere, islama, i priča o "proroku" Muhamedu, džamijama, praznicima i običajima. Veli za Turke Mihajlović: Po obrezivanju nazivaju se Bubromani (hoteći da budu bolji nego hrišćani ili Jevreji). Bubromani znači izabrani ljudi u veri. I smatraju hrišćane za grešan narod zato što priznajemo i hvalimo Svetu Trojicu, i govore: nema tri boga već jedan. A zbog toga su Bubromani hrišćane prozvali ćaurima, što će reći grešnici i zabludeli. A hrišćani opet nazivaju Bubromane poganima, zbog njihovih nečasnih dela, o kojima nisam hteo ovde da pišem. Jer poganin znači da je neko okrutan, nečovečan, da je kao nečisti pas.

Ipak, najviše prostora u Janjičarevim uspomenama zauzimaju opisi bitaka u kojima je Konstantin učestvovao, gdje se navode različiti događaji sa turskim protivnicima, potom način ratovanja u Turaka, priče o brojnim turskim prevarama i lažnim primirjima. Zanimljivo je da se nailazi i na opis Kosovske bitke, kao početka srpskog stradanja od Ismailćana; pominje se podvig Miloša Kobile (= Obilića), mučenička i viteška smrt kneza Lazara i nesloga velikaša kao uzrok propasti srpske države. Sve ovo sugeriše da je već u vrijeme nastanka Hronike postojala u narodu jasno izražena svijest o kosovskom podvigu, kao da je postojalo usmeno pjesničko predanje koje je tu svijest pratilo.


O UREĐENJU TURSKE DRŽAVE

Podroban opis uređenja turske države nalazi se u Janjičarevim uspomenama. Na čelu carevine stajao je sultan sa kalifom, koji je bio vjerski poglavar svih muslimana. Sultan je imao savjetnike, Turci ih zovu vezirgler ili pašalar i takva savetnika ima samo dva. Oni su sazivali viđenije ljude sa svih strana carevine — najviše upravne funkcionere i vojne starješine — slušali od njih novosti koje imaju da im saopšte — a posle njih dvojica među sobom raspravljaju, pa što je i što se čini najbolje i najvažnije, to iznose sa sobom pred cara. Carevina je bila u potpunosti vojnički organizovana i podijeljena na oblasti koje su se različito nazivale: vilajeti, sandžaci, pašaluci ili beglerbegluci, sa valijom, pašom, vezirom ili begom na čelu, i uglavnom je sva politika Turske carevine bila osvajačka i porobljivačka. Vojska se sastojala iz pješadije i konjice. Konjicu su činile spahije, a pješadiju su sačinjavali janjičari, mahom hrišćani koji su dospjeli tu iz porobljenih zemanja putem tzv. danka u krvi. Pravno uređenje države počivalo je na principu šerijatskog prava, koje je direktno proisticalo iz Kurana.

Što se tiče socijalne diferencijacije, postojale su dvije vrste građana: punopravni građani i raja, u koju je ubrajano sve nemuslimansko stanovništvo. Pismeni i obrazovani građani sticali su pravo na titulu efendija, a oni napredniji vojnici i činovnici na titule begova i paša. Postojala je neka vrsta plemstva, višeg sloja društva među Turcima — tzv. begovat — ali se njihovo preimućstvo ogledalo samo u ekonomskoj snazi.

Poznato je da je mnogo domicijelno, uglavnom hrišćansko stanovništvo iz osvojenih zemalja prelazilo u islam da bi sačuvalo svoja imanja i privilegije punopravnih građana i da ne bi ostalo prosta raja. To se desilo i u Bosni, gdje su se neki od hrišćanske vlastele poturčili i za sobom povukli i ljude iz širih narodnih slojeva. Njihovi potomci su današnji muslimani u BiH, odnosno Bošnjaci, kako oni sebe odskora nazivaju. O tom fenomenu Konstantin veli: I to se dešava mnogo puta godišnje: deset do dvadeset hiljada hrišćana dovode među poganike, pa pomešavši se, svi se pokvare kao i rečne vode u moru, jer napustivši veru svoju, pogansku primaju. I kad tako pređu, gori bivaju takvi hrišćani, nego pravi poganci.


DANAK U KRVI

Osim konjice, tursku vojsku je činila i pješadija, sastavljena od janjičara (koji su slovili za neustrašive borce i najveće zatočnike islama). Oni su živjeli drugačije od ostale vojske, posebno i strogo disciplinovani imali su posvećenički odnos prema Carevini i nisu se smjeli ženiti. Pošto nije bilo dovoljno turske vojske za osvajačke ambicije carevine, onda su uzimana sitna i nejaka muška djeca od hrišćana, raje, i to je bio obavezni danak u krvi, ili na turskom adžami-oglan. Ta djeca su prevođena u islam i vaspitavana na odgovarajući način da bi poslije mogla postati sultanovi vjerni ratnici. Kad god upadnu u koju zemlju i narod pokore, piše Konstantin Mihajlović, koji je i sam jedno vrijeme bio turski janjičar, tada carski pisar odmah za njima ide i što god je dečaka, sve u janjičare uzima, a za svakog daje pet zlatnika i šalje preko mora, u Anatoliju, gde ih vaspitavaju. Takvih dečaka biva oko dve hiljade. Strašni prizor ovog otimanja hrišćanske djece dao je Ivo Andrić u romanu Na Drini ćuprija, opisujući uzimanje danka u krvi iz okoline Višegrada: Naročito su uporne i nezadržljive bile majke. One su jurile, gazeći žustro i ne gledajući gde staju, razdrljenih grudi, raščupane, zaboravljajući sve oko sebe, zapevale su i naricale kao za pokojnikom, druge su raspamećene jaukale, urlale kao da im se u porođajnim bolovima cepa materica, obnevidele od plača naletale pravo na suharijske bičeve i na svaki udarac biča odgovarale bezumnim pitanjem: "Kud ga vodite? Kud mi ga vodite?" Na višegradskoj skeli su se zadržavale i čekale kao okamenjene i neosetljive za glad, žeđ i studen, sve dok ne bi na drugoj obali reke još jednom ugledale otegnutu povorku... i u njoj još jednom naslutile rođeno dete koje im gine iz očiju.

Zbog stoljetne dekadencije, odavanja razvratu i drugim porocima, 1826. godine sultan Mehmed II ukinuo je janjičarski red i uveo redovnu vojsku.
Sačuvana
Angelina
Administrator
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 6361



« Odgovor #25 poslato: Decembar 11, 2010, 07:56:28 pm »

*
Anja JeftićStara srpska književnost    
 

EPOHA BRANKOVIĆA U ISTORIJI KNJIŽEVNOSTI


Dolazak Brankovića na vladarski tron u Srbiji zbio se 1427. godine, kada je despot Stefan Lazarević predao državu na upravu svom sestriću Đurađu. Đurađ Branković je sebi za prestonicu odredio grad Smederevo, a dotadašnji centar despotovine, Beograd, predao je na upravu Mađarima. Despotovanje njegovih potomaka vezano je za Srbiju do 1459. godine, a nakon toga oni su se raspršili od Ugarske do Albanije. Njegovi unuci i sinovi slijepog despota Stefana, Đorđe i Jovan, došli su u Ugarsku sa majkom Angelinom i moštima svog oca 1486. godine. Dolaskom ovog ogranka loze Brankovića u Ugarsku, krajem 15. i početkom 16. vijeka, Srem postaje nova srpska despotovina, gdje se formira i jedno novo kulturno središte, osobito vezano za manastir Krušedol

Posljednja srednjovjekovna vladarska loza u Srbiji bila je porodica Brankovića, potomaka onog Vuka Brankovića koji je po narodnom predanju izdao Srbe na Kosovu. Njegov sin Đurađ naslijedio je 1427. godine na prijestolu svog ujaka despota Stefana Lazarevića i udario temelje vladavini nove loze. Brankovići su kao despoti u Srbiji bili aktuelni svega tri decenije, sve do 1459. godine, kada je gotovo stoljetno trvljenje Srba sa Turcima rezultiralo definitivnom propašću srpske države. Nakon ovoga potomci despota Đurađa raspršili su se od Ugarske do Albanije, da bi se krajem petnaestog vijeka jedan izdanak loze Brankovića skrasio u Sremu. To su bili potomci slijepog Đurađevog sina Stefana, koji su u Srem došli zajedno sa svojom majkom Angelinom. Osnovali su manastir Krušedol, gdje se vrlo rano formirao i svetiteljski kult ovih sremskih Brankovića, koji je imao realnu potporu u postojanju njihovih netruležnih moštiju.


VLADAVINA BRANKOVIĆA U SRBIJI

Đurađ Branković je sebi za prestonicu odredio grad Smederevo, a dotadašnji centar despotovine, Beograd, predao je na upravu Mađarima. Njegovu vladavinu prate složeni odnosi sa Ugarskom i Turskom, uglavnom vazalne prirode, ali povremeno i kooperativne i sadružničke. Drugovao je i zajedno ratovao sa ugarskim vojvodom Jankom Hunjadijem, u srpskim narodnim pjesmama poznatiji kao Sibinjanin-Janko. Turci, koji za Đurađevog vremena već uveliko rovaše po Srbiji, prema Đurđu su se različito ponašali. On je kao vazal imao obaveze prema njima, pa je, recimo, 1453. godine morao da pošalje odred srpske vojske kao ispomoć u turskom osvajanju Carigrada. Samo godinu dana poslije toga Turci su u Srbiji pobili sve muškarce starije od 14 godina do kojih su mogli doći, zbog sumnje da despot Đurađ kuje zavjeru protiv njih. Takođe su desetak godina ranije oslijepili dva Đurađeva sina, Grgura i Stefana, jer su uprkos zabrani vodili prepisku sa ocem, koji je u to doba bio u Dubrovniku. Treći Đurađev sin, Lazar, naslijedio ga je na tronu 1456. godine i on je bio posljednji srpski vladar koji je despotsku titulu dobio od vizantijskog cara. Lazareva kćerka Jelača udala se za bosanskog vladara Stefana Tomaševića, čime su bile ujedinjene srpska država i bosanska kraljevina. To je bilo u sukobu sa interesima sultana Mehmeda II i on je lično u ljeto 1459. godine krenuo na čelu velike vojske na Srbiju i Smederevo. Smederevo se predalo bez borbe i time je Srbija konačno izgubila samostalnost i pala u turske ruke. Stefan Tomašević se vratio u Bosnu, a 1463. godine Turci su mu odsjekli glavu u Jajcu, kada je i cijela Bosna pala pod njihovu vlast.


DALJA SUDBINA ĐURAĐEVIH POTOMAKA

Đurađeva kćerka Mara bila je odvedena iz Srbije i postala je jedna od žena sultana Murata II, ali je bez obzira na to zadržala svoju pravoslavnu vjeru i nije prešla u islam. Sultan Mehmed II potvrdio joj je godine 1459. kupovinu manastira sv. Sofije u Solunu, a sama Mara živjela je na svome dvoru u Ježevu, u blizini Svete gore, i bila je vrlo uticajna u pravoslavnom svijetu.

Slijepi Đurađev sin Grgur postao je hilandarski monah German i umro je u godini pada despotovine. Njegov sin i Đurađev unuk Vuk Grgurević mnogo je poznatiji kao Zmaj-Ognjeni Vuk u narodnoj poeziji i kao ktitor crkve sv. Nikole u Slankamenu. On se proslavio kao dobar ratnik u odredima ugarskog kralja Matije, od koga je zbog svojih zasluga dobio u Ugarskoj neke posjede na upravu. Pošto nije imao muških nasljednika, njegovo imanje naslijedio je despot Stefan, drugi Đurađev sin oslijepljen od Turaka. Poslije odlaska iz Smedereva, Stefan je prvo otišao u Budim, potom u Hrvatsku, pa u Albaniju. U Albaniji se oženio Angelinom Komninom, koja će mu docnije u Furlaniji roditi dva sina i buduća despota Đorđa i Jovana, kao i kćer Mariju. Nakon što je umro despot Stefan, njegovu smrt opjevao je u starom srednjovjekovnom stilu pletenija sloves nepoznati monah iz Kupinova:

Mnogopletena cevnica (svirala) vrlina,
različija glasovima i pevanja
ispuštajući,
ne zvučanja od udaranja prstima,
no duhom nadahnuta, pozlaćena vrlinama,
darovanja puna blagih,
sazivajući verne na praznik veselja,
i Stefana (Brankovića) kraj (smrt)
izveštavajući.

Prenos ovih stihova na savremeni srpski jezik i njihovo formalno preoblikovanje dato je prema izdanju Starog srpskog pesništava od Đorđa Sp. Radojčića.


SREMSKI BRANKOVIĆI

Sinovi slijepog despota Stefana, Đorđe i Jovan, došli su u Ugarsku sa majkom Angelinom i moštima svog oca godine 1486. Kralj Matija dodijelio je Đorđu titulu despota i dao mu na upravu bivše posjede Vuka Grgurevića. Jovan je takođe postao despot i relativno kratko poživio u novoj naseobini Brankovića. Umro je 1502. godine i njegova smrt opjevana je u srpskoj narodnoj poeziji, kao što je i u crkvenom pjesništvu proslavljen u drevnom srednjovjekovnom himnografskom maniru. Usmeno epsko predanje u pjesmi Smrt Jova Despotovića opisuje dolazak majke Anđelije do Jovovih ''dvora'' u Kupinovu u času njegove smrti: Kad su bili blizu Kupinova, / oko dvora sluge gologlave, / a pušteni konji po livadi / bez sedala i bez pokrovaca, / nit se čuju bubnji ni svirale, / nit se viju alaji barjaci... Kad uljeze u bijele dvore, / al' se Jovo sa dušicom bori, / više njega Maksime vladika, / čati bratu samrtnu molitvu. / Kad to viđe majka Anđelija, / zakukala kano kukavica: ''Jao, Jovo, moje rane grdne! / Što će, Jovo, Srijem, zemlja ravna? / Što će, Jovo, tvoji b'jeli dvori? / Što će, Jovo, tvoji vrani konji, / vrani konji i sivi sokoli? /Što će, Jovo, tvoje pusto blago? / Što će, Jovo, tvoja vjerna ljuba? / Što će, Jovo, tvoja stara majka?''

Despot Đorđe, brat Jovanov, zamonašio se poslije 1497. godine i dobio ime Maksim. Desetak godine kasnije postao je mitroplit u Vlaškoj, a nakon povratka iz Vlaške postao je beogradski mitropolit. Podigao je zajedno sa majkom Angelinom manastir Krušedol u Sremu i u njemu smjestio netruležne mošti svoga oca, kao i mošti svoga brata Jovana. Upokojio se 1516. godine i bio sahranjen takođe u Krušedolu. Zajedno sa bratom, ocem i majkom uvršten je među svetitelje i njihove mošti se i danas čuvaju u Krušedolu.


KNJIŽEVNOST U SREMU

Moglo bi se reći da se dolaskom jednog ogranka loze Brankovića krajem 15. i početkom 16. vijeka formira jedno novo srpsko kulturno središte u sremskoj despotovini. Književnost sremskog književnog kruga uglavnom se vezuje za službe i sinaksarska žitija posvećena novoprojavljenim svetiteljima iz loze Brankovića: despotu Stefanu, mitropolitu Maksimu, despotu Jovanu i despotici majki Angelini. Svako od njih dobiće svoju posebnu Službu, čiji su autori, ili autor, nepoznati, a sastaviće im se i Zajednička služba po dalekoj analogoji sa Teodosijevim službama i kanonima svetom Simeonu i Savi. Sremski Brankovići neće dobiti opširna žitija, ali će zato u njihovim službama srpska srednjovjekovna himnografija dosegnuti jedan od svojih vrhunaca. U istoriji književnosti se Nepoznatim Krušedolcem iz 16. vijeka naziva sastavljač ovih službi i na jednom mjestu on poziva čitaoce, odnosno slušaoce, na proslavljanje ovih svetih: Priđite sabori vernih, priđite, / hor ovaj da sastavimo, / koji pesme kao vence pletemo, / da venčamo čudnu dvojicu, / telom istoga roda. / Izvrsnim mudrovanjem, / verni ovu poštujući, / Maksima dostojno sa Jovanom slavnim, / oboje koren proslavljaju, / Stefana svehvalnog... / Mladice srpskog blagorodija, / sada, kao oni / koji imaju smelost u Hrista cara, / mir ljudima svojim isprosite / i dušama našim veliku milost.
Sačuvana
Angelina
Administrator
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 6361



« Odgovor #26 poslato: Decembar 11, 2010, 07:56:38 pm »

*
Anja JeftićStara srpska književnost    
 

SVETI KNEZ STEFAN ŠTILJANOVIĆ

Nakon formiranja srpskog duhovnog i kulturnog središta u Sremu oko kulta svetiteljske porodice slijepog despota Stefana Brankovića, književno stvaranje vezano za sjeverne srpske zemlje produžava se sa kultnim djelima posvećenim svetom knezu Stefanu Štiljanoviću. Stefan Štiljanović je veliki dio svoga života proveo u Sremu i Slavoniji, mada svojim porijeklom nije imao nikakvu vezu sa ovim krajevima. Bio je rodom iz Paštrovića, koji su u zaleđu Budve, i u istoriji, predanju i legendi ostao je poznat kao dobar ratnik i još bolji i veći dobročinitelj i bogougodnik. Za vrijeme velike pošasti i gladi u Sremu i Slavoniji, pomagao je izobilno svoj narod. O tome svjedoče brojni njemu posvećeni književni spisi, čije je autorstvo mahom nepoznato

Poslije definitivnog pada srpskih krajeva pod osmanlijsku vlast, srednjovjekovna srpska književnost, kao i do tada, nastavlja da prati istorijsku sudbinu svoga naroda. U zbjegovima, ropstvima i izgnanstvima Srba biva uvijek živi svjedok narodnog stradanja, ali i njegovog duhovnog procvata. Ubrzo nakon pada despotovine Brankovića počinju da se formiraju novi srpski kulturni centri, a jedna od žiža nacionalnog ujedinjenja biva u Sremu. Za to je najviše zaslužan svetiteljski kult cijele porodice slijepog despota Stefana Brankovića, koja je bila jedan od ogranaka loze posljednjih srpskih vladara.

Nakon formiranja ovog sremskog duhovnog i kulturnog središta, vezanog uglavnom za manastir Krušedol, književno stvaranje u sjevernim srpskim zemljama i posjedima produžava se sa kultnim djelima posvećenim svetom knezu Stefanu Štiljanoviću. U nauci postoje velika neslaganja oko autorstva ovih spisa, jer gotovo da uopšte nema podataka o njihovim sastavljačima, kao što, uostalom, ima i vrlo malo istorijskih svjedočanstava o ličnosti Stefana Štiljanovića.


PORIJEKLO SVETOG KNEZA STEFANA ŠTILJANOVIĆA

Sveti knez Stefan Štiljanović mnogo je prisutniji u književnosti, legendi, bakropisu i slikarstvu, nego u istorijskim izvorima. Veliki dio svog života proveo je u Sremu i Slavoniji, mada svojim porijeklom nije imao nikakvu vezu sa ovim krajevima. Rodom je bio iz srpskog primorja, iz sela Paštrovića, koje se nalazi u zaleđu iznad Budve. Ovaj sveti i pravedni gospodin moj Novi Stefan, kazuje o Štiljanoviću jedan nepoznati pisac, beše rodom s one strane Zahumlja, gde je oblast koja pripada Južnom moru, pod vlašću dužda gradskog, to jest venecijanskog. Tamo rođen bi i vaspitan pravedni Stefan, u župi nazvanoj sada Paštrović.

U odnosu na sjeverne krajeve, primorje, a naročito Boka, predstavljaju jednu od egzotičnijih srpskih naseobina – i po geografskoj konfiguraciji i po mentalnom sklopu žitelja. Boka je oduvijek bila neiscrpna inspiracija mnoštvu umjetnika, pa je tako i vladika Nikolaj Žički i Ohridski u svom prvom pisanom sastavu, Uspomenama iz Boke, o njoj govorio. Video sam celo Primorje srpsko, veli vladika Nikolaj, od Rijeke do Kotora. Ono je celo lepo i krasno, ali je Boka najlepši i najkrasniji deo svega Primorja. Svet koji iz Evrope na Jadransko more dolazi, zaustavlja se na prvom mestu, misleći da se dalje ne može lepšeg mesta naći, ali Boku je Bog navlaš prikrio od radoznalaca, taj najubaviji cvet Primorja, jer je nju isključivo za Srbe odredio.

Paštrovići, koji se prostiru između Budve i Petrovca, bili su poznata crnogorska kneževina sa mnoštvom sela i oko 12 plemena. Za vrijeme njihove burne istorije ovdje su podignuta i četiri manastira: Proskvica, Gradište, Reževići i Duljevo i oko 36 manjih crkvica i kapela.


SREMSKI RATNIK I DOBROTVOR, KNEZ STEFAN

Posljednji paštrovićki knez, po predanju, bio je upravo Stefan Štiljanović. Pod turskom prisilom otišao je iz Paštrovića i potkraj 15. vijeka doselio se najprije u Srem. Tu je učestvovao u austrijskom građanskom ratu protiv Turaka, na strani austrijskog kralja Ferdinanda Habsburga. Od Ferdinanda je Stefan u dva navrata dobijao posjede u Sremu i Slavoniji, gdje se poslije trajno nastanio. Proslavio se kao veliki i dobar ratnik, ali, kako piše njegov životopisac, nije zbog toga u krv ogrezao, niti se hvalisao svojim uspjesima: Sve, pak, činjaše blaženi i uvek spominjani sveti i pravedni Stefan sa strahom i radošću: ako milostinju davaše, ako molitvu tvoraše, ako u ratu pobeđivaše, ničim, pak ne uznosaše se, samo sa strahom Bogu zahvalnost odavaše.

Stefan Štiljanović bio je i veliki dobročinitelj, mnogo je pomagao srpski narod Slavonije i Srema u teškim vremenima siromaštva i gladi. Besplatno je dijelio žito iz svojih ambara, o čemu svjedoči i sastavljač Povesnog slova o Svetom knezu Stefanu Štiljanoviću: Nekada glad velika beše u kraju tom gde sveti živeše — i čudim se kako glad zadesi takvu zemlju, od iskona izobilnu i svagda plodnu. Ili velika suša beše, ili nešto drugo. Meni se čini da ništa drugo ne beše do ljuti ratovi koji dopadoše mnogo godina od prokletih i bezbožnih Agarena. I često plenjahu zemlju i odgonjahu goveda i drugu ratarsku stoku. I ljudi, u zbegovima živeći, ne mogahu semena zasejati, niti, opet, žetvu požeti od takvog nasilja bezbožnih Agarena. Tada nađoše se svetog Stefana žitnice prepune. I ljudi mnogi dolažahu i moljahu svetog da im proda žito i uzme od njih novac. A sveti i bogoljubivi Stefan skruši se u duši i sažali na ljude mučene glađu.

Stefan je imao suprugu Jelenu. Jelena je bila pobožna i dobročiniteljna, okupljala je u domu umne i učene ljude svoga vremena, koji su bili vrlinskog života i dobrog rasuđivanja. Kako piše njegov životopisac, u svemu se ona ugledaše onima koje su u pobožnosti prve zasijale Carice, i imenom i staranjem.


KULTNI SPISI O SV. STEFANU ŠTILJANOVIĆU I NJEGOVOM UPOKOLJENJU

Kultni spisi o sv Stefanu Štiljanoviću nastajali su tokom 16, 17. i 18. vijeka i uglavnom su vezani za fruškogorske manastire. U tom periodu sastavljeni su: Služba Svetom knezu Stefanu Štiljanoviću, Povesno slovo, Pohvalno slovo, Kratko povesno slovo i Služba prenosu moštiju. Autori ovih spisa su mahom nepoznati, iako se prva četiri sastava često vezuju za ime patrijarha Pajsija. Od jednog istog pisca potiču vjerovatno Povesno i Pohvalno slovo Svetom Stefanu Štiljanviću, i ovi se sastavi u literaturi mogu naći u prenosu na savremeni srpski jezik.

U Povesnom slovu tematika je prevashodno žitijnog tipa. Akcenat je, dakle, na događajima iz života svetoga, koji imaju svoju analogiju u žitijima biblijskih ličnosti. Najsnažnije vezivanje za Bibliju ide preko poređenja Stefana sa starozavjetnim Josifom, koji je, kao i on, hranio narod u sedam gladnih godina. Oskudniji biografski podaci, ali zato naglašeno pjesničko proslavljanje podviga Stefanovog, nalaze se u njemu posvećenom Pohvalnom slovu: I odakle ovog muža pravednog i svetog da počnemo vrlinu oglašavati, jer o ovom pravednom Stefanu, kako ranije ispitasmo i prema umu datoj našoj hudosti, ispisivanjem Slova života njegovog izložismo vam? I sada još u sladost pohvalne besede njegove govorim vašim bogoljubivim dušama.

Sveti Stefan Štiljanović upokojio se poslije 1540. godine. Po njegovoj smrti, kako sastavljač Povesnog slova navodi, supruga mu Jelena podijelila je dio imanja slugama, praštajući im ako ko želi da ide, a sama, u strahu od turske najezde, otišla u Njemačku zemlju. Kada su Agareni zaista zauzeli grad u kojem je Stefan bio, počela se iznad njegovog groba javljati svjetlost. I ovo videvši vojska agarenska, siđe sa užasom i udivljenjem na mesto to. I počeše kopati misleći da bi tu blago skriveno moglo biti, jer ovi od iskona nisu bili svetoljubivi i bogoljubivi, nego srebroljubivi. Pošto kopajući nisu naišli ni na kakve zlatnike, nego na netruležno tijelo Stefanovo, predali su mošti svetoga svome zapovjedniku Amiru. Čuvši za čudesno projavljivanje Stefanovog tijela, monasi manastira Šišatovac otkupili su ga od Amira i odnijeli sa sobom. Od tada pa sve do danas mnoga znamenja i isceljenja od svetih moštiju blagodaću Hristovom dogodiše se... jer koji god ljudi ranama i raznim bolestima savladani i od duhova nečistih postradali, sa verom prilaze tamo, svi iscelenje primaju i radujući se svojima odlaze. Mošti sv. Stefana Štiljanovića su sve do 1942. godine bile u Šišatovcu, a onda su prenesene u Saborni hram u Beogradu, gdje se i danas nalaze. Jelena se ubrzo nakon upokojenja svoga muža zamonašila i nazvala se Jelisavetom monahinjom. Zajedno sa svojim mužem u Pravoslavnoj crkvi proslavlja se 4. oktobra po starom, odnosno 17. oktobra po novom kalendaru.
Sačuvana
Angelina
Administrator
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 6361



« Odgovor #27 poslato: Decembar 11, 2010, 08:10:41 pm »

*
Anja JeftićStara srpska književnost    
 

SRPSKO RUKOPISNO NASLJEĐE 16. VIJEKA

U 16. vijeku se srpska književnost razvija u nekoliko pravaca. U bugarskoj etničkoj sredini u ovom periodu evidentan je uticaj iz Srbije, naročito srpske knjige resavskog izvoda, tako da se jednim svojim dijelom literatura tzv. sofijskog književnog kruga može uvrstiti u korpus srpske književnosti. Veliki je uticaj srpske knjige i u Rusiji, dok se u samoj Srbiji književni rad mahom svodi na prepisivanje i prepravljanje ranije nastalih djela. Mjestimično se javljaju i originalni spisi, kakva su djela Zografa Longina, pisca, ikonopisca i iluminatora iz manastira Pećke patrijaršije. Za veće i dalje rasprostiranje srpske knjige bitno je to što se krajem petnaestog vijeka osniva prva srpska štamparija na Cetinju, a u šesnaestom vijeku se pojavljuje niz njih na srpskoj teritoriji i u Veneciji

U šesnaestom vijeku stara srpska književnost pisala se manje nego u ranijim periodima svoga istorijskog istrajavanja, ali se ipak može govoriti o izvjesnom nastavljanju vijekovne literarne tradicije. Ova epoha je obilježena već dobro utemeljenom turskom vladavinom u slovenskim zemljama i gubljenjem svake teritorijalne nezavisnosti srpskih zemalja, koja se u potpunosti zbila već krajem 15. vijeka sa padom Zete. Karakteristično je to što je sa osmanlijskom invazijom književnost stvarana na slovenskom tlu u 16. vijeku dobila svoj zajednički imenitelj i tako prevazišla nacionalne okvire. Ona je bila prožeta sviješću o jedinstvu svih pravoslavnih hrišćana Balkana, čiji je ideal oduvijek bila duhovna sloboda, iako su tada spolja bili porobljeni Turcima i ugroženi islamom.

Miješanje kulturnih i nacionalnih uticaja ide preko razmjene rukopisnog nasljeđa slovenskih naroda, kao i preko obrazovanih ljudi, monaha i laika, koji su odlazeći iz otačastva u drugim zemljama bili predstavnici onog miljea u kojem su ponikli. Putevi književnosti se tu ne zadržavaju samo na granicama Balkana, nego idu i dalje. Tako, na primjer, srpski književnici i monasi odlaze čak u Rusiju, pa doba tzv. ''drugog južnoslovenskog uticaja'' u Rusiji zna za mnoge istaknute predstavnike srpske kulture. Jedni od najpoznatijih su bili Lav Ainkita Filolog i Pahomije Srbin, koji je za liturgijske potrebe preradio veliki broj starih ruskih žitija i himnografskih spisa i dao im specifičan vizantijsko-južnoslovenski pečat.

U bugarskoj je takođe evidentan uticaj iz Srbije, naročito srpske pravopisne redakcije resavskog izvoda. U samoj Srbiji, književni rad se mahom svodi na prepisivanje i prepravljanje ranije nastalih djela, a mjestimično se javljaju i originalni spisi. Bitno je to što se krajem petnaestog vijeka osniva prva srpska štamparija na Cetinju, a u šesnaestom vijeku se pojavljuje niz njih na srpskoj teritoriji i u Veneciji. To će umnogome doprinijeti bržem i širem rasprostiranju stare srpske knjige.


SOFIJSKI KNJIŽEVNI KRUG

U bugarskoj etničkoj sredini, najviše u Sofiji, u 16. vijeku se razvija književnost na temelju resavske redakcije srpske knjige, tako da se jednim svojim dijelom ona može uvrstiti u korpus srpske književnosti. Najistaknutiji predstavnik ovog tzv. sofijskog književnog kruga jeste Pop Peja, sofijski sveštenik i svjedok mučeništva mladog kujundžije iz Kratova Đorđa. Zato što nije htio da primi islamsku vjeru, Đorđa su Turci spalili usred Sofije 1515. godine. Pop Peja mu je ustanovio kult kao novom velikomučeniku i napisao Službu i Mučenije Đorđa Kratovca u periodu između 1516. i 1539. godine. U Službi se sveštenik Peja obraća Kratovcu:

Stao jesi, mučeniče, na sudištu mučiteljnom /kao jagnje nezlobivo posred vukova, /ne užasavajući se ni dršćući /od škrgutanja na te zuba tih. /Ovoga radi te proslavljamo, /pominjući tvoju hrabrost. /Gledaše tebe mučitelj kako čvrsto stojiš, Đorđe Kratovče,/ i zapovesti njegove nizašta ne smatraš, / razgaraše se jarošću na te, blaženi. / Železima te okiva i u tamnicu zatvara, / hoteći ustrašiti te kao neumudrena, / no pokaza se posramljen, oholi.

Mučenije Đorđa Kratovca žanrovski ima potporu u drevnom sastavljanju zapisa o hrišćanskim mučenicima iz prvih vijekova hrišćanstva. To su bili tzv. martirijumi i iz njih se postepeno razvila forma žitija kao istinite priče o životu svetitelja, ne samo mučenika nego i podvižnika i pastira. U srpskoj književnosti se žanr mučenija obnovio sa stradanjem srpske vojske i kneza Lazara na Kosovu i postao rasprostranjen u novonastalim uslovima turskog nasilja nad Srbima. U Mučeniju Đorđa Kratovca nazire se veza sa ovom linijom srpske književnosti, jer Pop Peja piše o stradanju sv. Cara Lazara na Kosovu i o smislu njegove slobodne žrtve, povezujući je sa, takođe, dobrovoljnim stradanjem novomučenika Đorđa.


ZOGRAF LONGIN, SRPSKI PISAC I SLIKAR 16. VIJEKA

Zograf Longin je srpski pisac, ikonopisac i freskopisac, iluminator i prepisivač knjiga iz druge polovine 16. vijeka. Rođen je u Hvosnu, dijelu Metohije oko Peći, gdje je proveo dobar dio svoga života. Učio se pisanju i živopisanju u manastiru Pećke patrijaršije, čije je obnove bio učesnik 1557. godine i gdje se zamonašio dvadesetak godine kasnije. Oslikavao je crkve u hvostanskom kraju, ali i u udaljenijim manastirima: Gračanici, Studenici, Mileševi, Lomnici i drugdje. Najznačajnije njegovo ikonopisačko djelo nastalo je u Dečanima, gdje je naslikao ikonu sv. Stefana Dečanskog. Ikonu je uradio prema Žitiju Svetog Stefana Dečanskog Grigorija Camblaka i naročito zanimljivo predstavio scenu bitke na Velbuždu.

Na poleđini ikone Longin je ostavio autobiografski zapis, u kojem se obraća sv. kralju Stefanu i govori o nekoj teškoj bolesti koja ga je mučila dok je radio:

O Sveti Hristov božanstveni velikomučeniče, nosioče venca i Prvomučenikov imenjače, Stefane Dečanski, kao onaj koji u cara tvari stojiš pred trostruko sjajnim Svetim prestolom, dušom mojom sa telom u neiscelenoj bolesti sa ranama i gnojem, što me ljuto bole, molim ti se posreduj kod Hrista vladike za mene smernog, koji rukom mojom s dušom mi ovo naslikah i tebi ljubazno prinesoh, nedostojni Hristov rab Longin, rasonoša i zograf.

Oko 1596. godine Longin se ogledao u sastavljanju akatista, ali — što je bilo neuobičajeno — ne nekom srpskom svetitelju, nego prvom hrišćanskom mučeniku Arhiđakonu Stefanu. Ipak, u Akatistu pominje i srpske svetitelje, pa obraćajući se Stefanu u poznatoj akatisnoj anafori Raduj se, naziva ga i časnim vijencem sv. Simeona Mirotočivog:

Opevam tvoje sile i čudesa i tvoja prevelika čudotvorna znamenja. Hvalimo te svi kao apostola Hristova i služitelja njegove blagodati i prvomučenika, ti bogovidče Sveti Stefane. U tvoju veliku svetinju useli se Duha Svetoga blagodet i prikljanjajući se njoj molimo se: Ne zaboravi mene smirenog i lenjog i nepotrebnog raba tvog, već posveti i proslavi i nauči me vapiti iz sredine duše tebi ovakve reči:

Raduj se, radosti onima koji te pevaju,
Raduj se, slabosti onima koji te hvale,
Raduj se, zvezdo crkvena,
Raduj se, čistoto duhovna,
Raduj se, časni venče Simeonu Srpskom.


STARO SRPSKO ŠTAMPARSTVO

Prvu srpsku štampariju osnovao je Đurađ Crnojević na Cetinju 1493. godine. Iz ove cetinjske štamparije izašlo je svega pet knjiga: Oktoih prvoglasnik, Oktoih petoglasnik, Psaltir s posledovanjem, Trebnik i Četvorojevanđelje. Kako je sam zapisao, Đurađ Crnojević je osnovao štampariju zbog nedostatka rukopisnih knjiga po srpskim manastirima, izazvanog pustošenjem agarenskih čeda. Sa padom Zete, Crne Gore, 1499. godine prestaje da postoji i cetinjska štamparija. Ipak, štamparska tradicija se nastavlja u 16. vijeku, i to u dva pravca: radom Božidara Vukovića u Veneciji i osnivanjem štamparija u Goraždu i Srbiji, u Rujnu, Gračanici i Mileševi. Preuzimanjem posla od strane sinova Božidara Vukovića, venecijanska štamprija se ubrzo komercijalizovala i prestala da ima ljubav prema knjizi za jedinu pokretačku motivaciju, dok su se ostale štamparije u Srbiji i Goraždu manje-više održavale u životu štampajući knjige isključivo za manastirske potrebe.
Sačuvana
Angelina
Administrator
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 6361



« Odgovor #28 poslato: Decembar 11, 2010, 08:10:55 pm »

*
Anja JeftićStara srpska književnost    
 

PATRIJARH PAJSIJE JANJEVAC

Osmi po redu patrijarh obnovljene Pećke patrijaršije bio je Pajsije Janjevac. Istorija ga pamti kao izuzetno preduzimljivu ličnost — stalno je obilazio manastire i parohije na širokom području Srpske pravoslavne crkve, ali se starao i o knjigama, sakupljao ih, opravljao i prepisivao. Osim što je bio dobar pastir svome narodu, raslabljenom i smućenom u agarenskom ropstvu, patrijarh Pajsije bio je i vrstan književnik. Napisao je liturgijski sklop tekstova svetom Urošu i svetom Simonu, jedinim nemanjićkim svetim vladarima koji do tada nisu bili opisani i opjevani u žitijima i službama, a do danas je ostala sačuvana i jedna njegova poslanica upućena rimskom papi Urbanu Osmom

Za vrijeme turske vladavine Srbi su izgubili ne samo državnu autonomiju nego i crkvenu. Poslije smrti partrijarha Arsenija II, koji je bio na tronu kada je pala despotovina 1459. godine, Srpska crkva pala je pod jurisdikciju Ohridske arhiepiskopije. Takvo stanje zadržalo se sve do sredine sedamnaestog vijeka, kada je obnovljena srpska patrijaršija u Peći i postala faktor svenarodnog ujedinjenja na cijelom njegovom etničkom području. Sultan Sulejman Veličanstveni, u narodu poznat kao krvnik, bludnik i vinopija, izdao je ferman i povratio Srbima crkvenu autokefalnost 1557. godine. U to doba su na Porti u Carigradu bila tri vezira Srbina: Rustem-paša Opuković, Ali-paša Semiz i Mehmed-paša Sokolović. Oni su se trudili da srpskoj raji učine život što snošljivijim i njihovom zaslugom, a najviše zaslugom Mehmed-paše Sokolovića, obnovljena je Pećka patrijaršija. Za patrijarha je došao Makarije, po nekim izvorima srodnik paše Sokolovića, koji je sa svojim nasljednicima na tronu preuzeo u narodu vođstvo onda kada nikakvog drugog vođstva nije ni bilo. Patrijarsi su putovali diljem okupirane srpske zemlje i pokušavali da objedine i obnove rastočenu narodnu snagu, shvatanja i živote.

Osmi po redu patrijarh poslije Makarija bio je Pajsije Janjevac, koji je ujedno bio i jedan od posljednjih književnika stare srpske književnosti. Rođen je u svešteničkoj porodici sredinom 16. vijeka, u Janjevu na Kosovu. Zamonašio se u manastiru Ubožac, godine 1612. izabran je za mitropolita novobrdskog, a 1614. za patrijarha srpskog, što će ostati i u naredne trideset tri godine. Istorija ga pamti kao izuzetno preduzimljivu ličnost — stalno je obilazio manastire i parohije na širokom području Srpske pravoslavne crkve, ali se starao i o knjigama, sakupljao ih, opravljao i prepisivao. Živio je gotovo stotinu godina, upokojio se 1647. godine, po povratku iz posjete Svetoj zemlji.

Osim što je bio dobar pastir svome narodu, raslabljenom i smućenom u agarenskom ropstvu, patrijarh Pajsije bio je i vrstan književnik. Napisao je liturgijski sklop tekstova svetom Urošu i svetom Simonu, jedinim nemanjićkim svetim vladarima koji do tada nisu bili opisani i opjevani u žitijima i službama. On je tvorac i jedne zanimljive poslanice papi Urbanu Osmom, a za ime patrijarha Pajsija vezuju se, doduše ne čvrsto, i neka djela posvećena sv. Stefanu Štiljanoviću.


ŽITIJE I SLUŽBA SV. STEFANU PRVOVENČANOM — MONAHU SIMEONU

Patrijarh Pajsije je sastavio sinaksarsko Žitije i Službu prepodobnom Simonu monahu, koji je u svijetu bio prvi srpski kralj Stefan Prvovjenčani, brat svetog Save i sin Stefana Nemanje. Povod za sastavljanje ovih tekstova, a ujedno i razlog što ovaj svetitelj nije ranije dobio svoje kultne spise, jeste taj što su njegove mošti otkrivene u Sopoćanima tek 1629. godine. Centralno mjesto u sinaksarskom žitiju ima momenat kada je sveti Sava vaskrsao Stefana, koji je već nekoliko sati ležao mrtav, kako bi mu ispunio posljednju želju da ovaj umre kao monah: O divnog čuda! Telo koje je bilo viđeno tri časa bez duše uskrsnu Sava najedanput. I odenu ga u inočke odežde i shimu stavi. I odreče se ovog sveta. Još za svetovnog života uruči skiptar države sinu svome Radoslavu. I oproštaj primivši od svetitelja, opet razreši se od ovoga života. I beše sabor mnoštva Srba, pesmama i kandilima ukrašavahu njega i grobu predadoše prepodobno telo u velikoj lavri Studenici, prvoj arhimandriji, gde i do danas grobnica stoji.

Pajsije u žitiju ukratko prati dalji slijed istorijskih događaja, prenos moštiju Simonovih u Sopoćane, pominje Kosovsku bitku i spaljivanje moštiju svetog Save na Vračaru 1594. godine. Godine 7094. nekog bega nauči đavo i klevetu donese seraskeru govoreći: "Veruju Turci Svetom Savi i krste se". Oh, meni grešnom! Odmah posla serasker i donesoše Svetog Save mošti i sažeže ih u Beogradu na Vračaru meseca aprila 27. dana, na Svetog Simeona Sveštenomučenika i srodnika Gospodnja. I tada beše bura vetrovita i gradno kamenje, tako da niko nije mogao uteći. I te noći upali se kula unutar grada gde su bili oružje i okovi, i ognjem izgoreše, jedva nešto mogoše odbraniti.

Služba prepodobnom Simonu pisana je u klasičnom srednjovjekovnom žanru i retorici himnografije. Autor traži pomoć za svoj narod od sv. Simona, koji je Boga od mladosti zavoleo, skiptrom države upravljao i na zemlji se junački podvizavao, vapijući: Stefane Prvovenčani, Srbima velika pohvalo, rod svoj ne zaboravi!


SPISI O SV. CARU UROŠU

Posljednji srpski car Uroš je sin Dušana Silnog i u narodu je poznatiji kao Uroš Nejaki. Došao je na prijestol sa svega devetnaest godina i vladao do svoje nepune trideset pete godine. Bio je krasan izgledom, krotak, blag, nevlastoljobiv, a bogoljubiv. Podjednako je poznat i usmenoj i pisanoj književnoj tradiciji, pa mu tako patrijarh Pajsije sastavlja Žitije i Službu, a epsko predanje ga najbolje pamti u pjesmi Uroš i Mrnjavčevići. U oba svjedočanstva o caru Urošu sačuvani su podaci o nesigurnim i prevratničkim vremenima pred Maričku bitku, kada su se mnogi velikaši digli i između sebe rasparčavali srpsku zemlju. Narodni pjevač je u trvljenju oko vlasti Mrnjavčevića i Uroša izabrao Marka Kraljevića da presudi kome pripada zemlja. Poznata je molitva njegove majke Jevrosime:

Marko sine, jedini u majke,
ne bila ti moja rana kleta,
nemoj, sine, govoriti krivo,
ni po babu ni po stričevima,
već po pravdi Boga istinoga!
Bolje ti je uzgubiti glavu,
nego svoju ogr'ješiti dušu.

Kako stoji u Pajsijevom Žitiju cara Uroša, Uroša je zaista ubio Vukašin Mrnjavčević u Nerodimlju, oblasti na Kosovu i Metohiji oko rijeke Nerodimke. Dvjesta jedanaest godina nakon toga, po viđenju nekog čobanina iz Ovčeg Polja, pronađeno je netruležno tijelo cara Uroša i smješteno u manastir Nerodimlje. U osamnaestom vijeku je monah Hristofor prenio kivot sa njegovim moštima u manastir Jazak na Fruškoj gori, gdje se i danas nalaze.

Za patrijarha Pajsija kao književnika karakteristično je njegovo samouniženje i skrušenost kojom se on obraća čitaocima o u ovom žitiju, govoreći: Ono što je teskobno i nedomišljeno, od jezika mojeg je... Ne znam ja grešni i nepotrebni da li će ovo biti ugodno proroku i svetom. Sam Gospod zna. Molim vas i ubeđujem, oci i braćo i čeda, ako šta bude pogrešno, bilo u kojoj stihiri ili u kojem redu, ili u kojoj reči, ispravljajte, a ne kunite, Gospoda radi. Jer ne pisa Duh Sveti, niti muž sveti, već ruka grešna i duh malaksao, u poslednja vremena, nevoljna i nasilna od bezbožnika.


POSLANICA PAPI URBANU

Kratko je i zanimljivo pismo patrijarha Pajsija papi Urbanu Osmom, koje mu je uputio u vremenu kada su Srbi teško opstojavali u turskom ropstvu, a papa ih zvao da pređu u Uniju. U poslanici patrijarh brani pravoslavno učenje utemeljeno na sedam vaseljenskih sabora, raspravlja o upotrebi beskvasnih hljebova na liturgiji, koje su rimokatolici uveli kao inovaciju, potom i o ključnom teološkom pitanju o Svetom duhu, tzv. filioque. Takođe, iako brani izvornost pravoslavnog učenja, patrijarh Pajsije pokazuje i učtivu otvorenost prema Rimokatoličkoj crkvi, obraćajući se na kraju papi Urbanu riječima: I mi predlažemo, kako rekosmo istom arhiđakonu, da ćemo postaviti u pomenik ime svetosti tvoje i ranijih papa rimskoh, kako znamo da je bilo u stara vremena. I pošaljite nam pismo ako su šta saborovali istočni oci i zapadni, da bismo uznali da li je dobro to što se držimo predanog nam od svetih apostola i svetih sabora. I Gospod pozivanjem svetih da sjedini kako da budemo jedno stado i jedan pastir u samom Gospodu našem Isusu Hristu. A njemu neka je slava i sila sa Ocem i Presvetim Duhom i sada i uvek i u vekove vekova.
Sačuvana
Angelina
Administrator
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 6361



« Odgovor #29 poslato: Decembar 11, 2010, 08:11:13 pm »

*
Anja JeftićStara srpska književnost    
 

POSLJEDNJI  ODJECI STARE SRPSKE KNJIŽEVNOSTI

Epoha srednjovjekovne književnosti je sa djelima patrijarha Pajsija Janjevca bila već okončana i u njen korpu ubrajaju se samo još poneka literarna ostvarenja iz razdoblja sedamnaestog vijeka. Nekoliko pisaca se izdvajaju u tom periodu, među kojima grof Đorđe Branković, Gavrilo Tadić i patrijarh Arsenije Crnojević. Karakteristično je da su posljednja dva pisca ostala upamćena po svojim putopisima o Svetoj zemlji, a grof Đorđe Branković je pak književnik koji već geografski pripada novoj književnosti. On živi na teritoriji Austrije, ali se tematski još uvijek njegovo djelo naslanja na staru književnost

Posljednji izdanci stare srpske književnosti vezani su uglavnom za putopise i istoriografske spise, koji nastaju neposredno prije ili nakon Velike seobe Srba pod patrijarhom Arsenijem III Crnojevićem. Velika seoba obuhvatila je iseljavanje Srba sa centralnih srpskih teritorija južne Srbije, Kosova i Metohije na sjever, u tadašnju Austriju i Mađarsku, a današnju Vojvodinu i južnu Mađarsku. Kako su se promijenili habitusi velikog broja srpskih porodica, tako se počeo mijenjati i njihov način života, kultura, pa i književnost. Sve su te promjene išle postupno, pa se još u prvim decenijama u novoj državi njeguje stari duh i jezik, pišu se knjige po uzoru na drevne srednjovjekovne, pravi se štit i utemeljuje identitet u odnosu na strane uticaje okoline


KNJIŽEVNOST SEDAMANESTOG VIJEKA

Epoha srednjovjekovne književnosti je sa djelima patrijarha Pajsija Janjevca bila već okončana i u njen korpus ubrajaju se samo još poneka literarna ostvarenja iz razdoblja sedamnaestog vijeka. Nekoliko pisaca se izdvajaju u tom periodu, među kojima grof Đorđe Branković, Gavrilo Tadić i patrijarh Arsenije Crnojević. Karakteristično je da su oba posljednja pisca ostala upamćena po svojim putopisima o Svetoj zemlji, a ovom žanru pripada i nešto kasnije pisan izvještaj monaha Jeroteja Račanina sa njegovog putovanja u Palestinu tridesetih godina 18. vijeka. Ovi putopisi pokazuju neprekinutu srednjovjekovnu tradiciju posjećivanja svetih mjesta u Palestini, koju je mnogo ranije posjetio, opisao i u njoj živio Nikon Jerusalimac, duhovnik Jelene Balšić.

Grof Đorđe Branković je pak književnik koji već geografski pripada novoj književnosti, jer je naseljen na teritoriji Austrije, ali tematski još uvijek se njegovo djelo naslanja na staru književnost. On je samo jedan od primjera kako su se Srbi i prije Velike seobe iseljavali u sjeverne teritorije pod austrijskom vlašću. Poznato je da je porodica slijepog despota Stefana, sina Đurđa Brankovića, bila naseljena u Sremu. Takođe, sv. knez Stefan Štiljanović bio je jedno vrijeme ratnik austrijskog cara i imao svoje posjede na sjeveru. U njegovom žitiju stoji da je mnogo pomagao svoj narod u Bačkoj i Sremu, što znači da je tu bilo Srba i u 16. vijeku.


GROF ĐORĐE BRANKOVIĆ

Đorđe Branković se krajem 17. vijeka pojavljuje među Srbima kao austrijski povjerenik, u vremenu kada su učestali sukobi između Austrije, Mađarske i Turske. Đorđe je rodom iz okoline Trebinja, iz porodice koje je došla u Pomorišje krajem petnaestog ili početkom šesnaestog vijeka. U ranoj mladosti je stupio u diplomatsku službu kod erdeljskog kneza, a već oko 1673. počeo se izdavati za potomka srpskih despota Brankovića. Pošto mu je bilo jako stalo do plemićke titule, a imajući jake veze i među srpskom i među austrijskom vlastelom, austrijski car mu je 1683. godine dao titulu barona, a 1688. godine mu je i patrijarh Arsenije priznao da vodi porijeklo od starih srpskih despota. Samo godinu dana kasnije Brankovića je uhapsio jedan zapovjednik austrijske vojske zbog sumnje da je sarađivao sa Rusima i vlaškim knezom protiv vlastodržaca u Beču. Pošto je tada bio lišen slobode, Branković je nije više nikada ponovo zadobio. Od tada, pa do svoje smrti, 1711. godine, vrijeme je provodio po zatvorima u Beču i Hebu.

Vrijeme sužanjstva Đorđa Brankovića se, otprilike, poklapa sa vremenom njegovog rada na tzv. Slavenosrpskim hronikama, istoriografije o srpskom narodu, pisane uz obilno korištenje mnogih stranih i domaćih izvora. Od domaćih izvora koristio je istoriografske spise stare srpske književnosti — rodoslove, ljetopise, djela arhiepiskopa Danila II, Grigorija Camblaka i drugih; a od stranih izvora ruske i zapadne pisce, kao što su Orbini, Kromer i Bonfini. Jezik Slavenosrpskih hronika je težak, stari srpski jezik pod novim uticajima, sa složenim stilom i golemim rečenicama. Opisujući, recimo, dolazak cara Dušana u svoju zadužbinu Sv. arhangela kod Prizrena, grof Đorđe veli: Tu se imaše priviknuti svojim običajima, ne samo božastvenim službama sveštederog Boga, kada se žrtva svetih tajni delom ispunjava, tvoriti zastupničko poslušanje, nego još i zajedno okupljenim blagonaročitim knezovima i drugim velikoimenitim, velmožnim dostojanstvenog skupa boljarima, vojnim vojvodama i sa svim činonačelnicima slovenosrpskog naroda, posle okončanog mnogocenog praznovanja i svetkovanja, jednodušno govoraše, kako duhovnom, tako i svetovnom skupu.

Slavenosrpske hronike su izuzetno obimne, pisane u pet rukopisnih tomova. Do danas nisu objavljene u cjelini.


PUTOPISI O SVETOJ ZEMLJI

Sveta zemlja je, veli Gavrilo Tadić, svim zemljama korijen i glava. Ovaj sveti grad Jerusalim, što govori i sveto Jevanđelje, jeste grad cara velikog. Nije samo Jerusalim, nego i sva zemlja kuda je hodio Hristos, zemlja proroštava, o čemu se govori u Bibliji. Stoga govori Gospod iz usta proročkih: ''Zemlja obećana iz koje teku med i mlijeko.'' Ovdje dolaze svi narodi i vjere sa svih strana svijeta. I svi narodi dolaze i poklanjaju se sa vjerom i ljubavlju, ne samo hrišćani, nego i Jermeni i Agareni i Jevreji.

Godine 1661/62. među srpskim poklonicima Hristovom grobu i svetim mjestima u Palestini našao se i Gavrilo Tadić, Sarajlija iz ugledne i stare porodice Humkovića. U samom gradu Jerusalimu ispisao je svjedočanstvo o svom putu na srpskoslovenskom jeziku, sa popriličnim primjesama narodnog govora. Spis je podijeljen na niz skazanja o različitim mjestima i biblijskim događajima vezanim za njih: Skazanje o čudu Svetoga Duha, Skazanje o crkvi Svetoga Jovana Preteče, Skazanje o svetom gradu Vitlejemu, Skazanje kako se podiže časno drvo krsta u svetom gradu Jerusalimu na praznik njegov 14. septembra itd. Ovaj putopis je i oslikan, sadrži 34 minijature u boji, koje predstavljaju opisane hramove i mjesta.

Tokom godine 1682/83. u Jerusalim je putovao i pećki patrijarh Arsenije III Crnojević. Pratioci su mu bili ugledni duhovnici, monasi, vlastelini i hadžije. Putu je prethodilo svenoćno bdenje u Peći: I tako hvalu svenoćnu uzdasmo Hristu Bogu i svetim ugodnicima njegovim u Svetoj i Velikoj crkvi. I braću blagoslovih sa suzama i oproštaj učinismo. Dobar dio rukopisa koji je Arsenije ostavio o ovom putovanju izgubljen je; sačuvani su samo njegovi zapisi o konacima na putu ka Jerusalimu. Tako su, recimo, sedamnaesto konačenje učinili u maloazijskoj varoši Brgaz, gdje se nalazila džamija — zadužbina Mehmed-paše Sokolovića, i običaj koji je on ostavio — svakoga dana za večeru po svim kućama da se daju hleb i čorba putnicima. I nama prineše po običaju, veli patrijarh, ali ne jedosmo. I pođosmo i videsmo careve palate i vrtove, koji su tu veoma divni i krasni. Jedan hoca nas provodi i objašnjava sve. Na tom mjestu uveče su izbjegli razbojnički napad: Te noći za nama dođoše razbojnici i pažljivo nas uhođahu i posmatrahu svekoliko, jer smerahu napasti nas na putu, ali pomoću Božijom i zauzimanjm prečiste Bogomatere sačuvani bejasmo od tih podmuklih lovaca.

Patrijarh Arsenije je ostao u Jerusalimu do Vaskrsa 1683. godine, poslije čega se u Peć vratio nepoznatim putem.
Sva književnost koja će se stvarati nakon što ovaj patrijarh povede svoj narod sa vijekovnih srpskih teritorija ka sjeveru, Mađarskoj i Austriji, neće više pripadati srednjovjekovnoj literaturi — osim možda mjestimično po tematici — nego onome što se u istorijama naziva srpska književnost 18. vijeka.
Sačuvana
Stranice: « 1 2   Idi gore
  Štampaj  
 
Prebaci se na: