Novica Petković (1941—2008)
Dobrodošli, Gost. Molim vas prijavite se ili se registrujte.
Stranice: 1   Idi dole
  Štampaj  
Autor Tema: Novica Petković (1941—2008)  (Pročitano 11284 puta)
0 članova i 1 gost pregledaju ovu temu.
Angelina
Administrator
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 6314



« poslato: Novembar 10, 2010, 03:11:35 am »

*




NOVICA PETKOVIĆ
(Donja Gušterica, 18.01.1941 — Beograd, 07.08.2008)

Izuzetan profesor, vrhunski naučnik, skrupulozni prevodilac i komentator najsloženijih književno-naučnih i lingvističkih radova, bridak kritičar, pravičan književni sudija, izvanredan lektor srpskog (srpskohrvatskog) jezika, majstor u rukovođenju naučnim projektima, stvaralac naučnih ekipa, organizator i voditelj naučnih skupova, inspirator i urednik naučnih edicija, dr Novica Petković, redovni profesor Srpske književnosti XX vijeka na Filološkom fakultetu u Beogradu... [Jovan Delić]
Sačuvana
Angelina
Administrator
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 6314



« Odgovor #1 poslato: Novembar 10, 2010, 03:11:56 am »

*

NOVICA PETKOVIĆ


Novica Petković je rođen davne 1941. godine u Donjoj Gušterici, pokraj Lipljana na Kosovu. Osnovnu i srednju školu je završio u Prištini, a studije na Grupi za srpskohrvatski jezik i istoriju jugoslovenske književnosti Filozofskog fakulteta u Sarajevu. Kada je upisao fakultet, bio je jedini student na tom smeru; kasnije se priključila još jedna koleginica, a potom se grupa lagano proširivala.

Od marta do jula 1969. godine radio je kao lektor na Moskovskom državnom univerzitetu. Septembra 1970. godine izabran je za asistenta na Ketedri za srpskohrvatski jezik Filozofskog faklteta u Sarajevu. Od 1971. do 1973. godine radio je kao lektor na Humboltovom univerzitetu u Berlinu. 1974. je odbrani doktorsku disertaciju "Lingvistički osnovi poetike Opojaza", koja će se kao zasebna knjiga pojaviti 1975. godine u Beogradu pod naslovom Jezik u književnom delu.

1983. godine Petković napušta Sarajevo i dolazi u Beograd, gde počinje da radi u Institutu za književnost i umetnost na projektu Komparativno izučavanje srpske književnosti. Od 1986. utemeljuje i vodi projekat Poetika srpske književnosti. Od 1985. do 1988. godine dodatno predaje Istoriju književnih teorija na postdiplomskim studijama Filozofskog fakulteta u Zagrebu. 1992. godine izabran je za redovnog profesora Srpske književnosti 20. veka na Filološkom fakultetu u Beogradu, na kome je radio sve do smrti. Novica Petković je bio dopisni član Akademije nauka Republike srpske od 1997, a za redovnog člana je izabran 2004. godine.

Jedno od ključnih usmerenja književnog rada Novice Petkovića je tumačenje jezika poezije i smisla poetskog čina. Polazeći od stava da se suština poezije mora pojmiti iz suštine jezika i da moć poezije počinje i graniči se sa jezičkim izrazom, Petković je isticao da pesnik sva pomeranja unutar vrednosti i značenja pojava može i mora iskusiti tek u jeziku. Ispitivanje koncepcija savremene nauke o književnosti čini na primerima iz srpske književnosti, od Laze Kostića, B. Stankovića i Jovana Dučića do M. Crnjanskog, I. Andrića i B. Miljkovića. Petković je svojim analizama izvršio veliki uticaj na potonje tumačenje srpske književnosti, postavši tako osnivač naše savremene teorijske i interpretativne škole.

Velika zasluga Novici Petkoviću pripada i zbog toga što je omogućio da se celokupno stvaralaštvo Momčila Nastasijevića nađe dostupno čitalačkoj publici i stručnoj javnosti.

Kao zaveštanje srpskoj nauci o književnosti i srpskoj kulturi, iza Novice Petkovića ostale su knjige: Artikulacija pesme, Jezik u književnom delu, Artikulacija pesme II, Od formalizma ka semiotici, Dva srpska romana, Ogledi iz srpske poetike, Ogledi o srpskim pesnicima, Nastasijevićeva pesma u nastajanju, Lirske epifanije Miloša Crnjanskog, Poezija u ogledalu kritike, Slovenske pčele u Gračanici, kao i univerzitetski priručnici i studije.

Petković je za svoj književnokritički i naučni rad dobio brojne nagrade.

Teško je život i delo Novice Petkovića prikazati kao jedan kratak prikaz, samim tim što je i sam Petković prema svemu što je radio osećao veliku odgovornost i sve dovodio do perfekcionizma. O tome svedoći i prof. dr Jovan Delić, Petkovićev kolega i bliski saradnik: "Bio je veliki radnik i strog čovjek prema sebi i prema drugima. Njegova strogost je po pravilu bila u funkciji vrijednosti. On je obnovio staru ideju o jedinstvenoj filologiji na potpuno novim metodološkim premisama. Semiotičar evropskog ranga koji je posmatrao književno delo u odnosu prema kulturi; nacionalno utemeljen, ali okrenut univerzalnom i dubinskom; strastan predavač i briljantan tumač; rijedak veliki profesor."


Autor: Jovana Crnogorac
Deo teksta pod nazivom "U čast velikog imena" preuzet sa: www.studentskisvet.com
Sačuvana
Angelina
Administrator
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 6314



« Odgovor #2 poslato: Novembar 10, 2010, 03:12:19 am »

*

JEZIK, POEZIJA, KULTURA

[Novica Petković: Slovenske pčele u Gračanici (ogledi i članci o srpskoj književnosti i kulturi), izabrao i priredio Dragan Hamović, Zavod za udžbenike, Beograd, 2007. i Poezija u ogledalu kritike, Matica srpska, Novi Sad, 2007)]

"Oni koji književnost pišu, naši pisci, a možda još više oni koji književnost proučavaju,
dužni su danas kao retko kada da nam sabiru delove pamćenja, i dužni su da nam
otvore pogled na Kosovo ne drugačije nego kao nerazlučivi deo srpskog kulturnog prostora."
Slovenske pčele u Gračanici, 1987.

Možda će navedeni citat čitaocima ovih redova i proučavaocima nauke o književnosti delovati kao deo nacionalnog programa ili naloga srpskoj književnosti u ponižavajućim i sramnim vremenima cepanja i rastakanja srpskog kulturnog i geografskog prostora. Dobri poznavaoci naučnog i kritičkog opusa Novice Petkovića prisetiće se uticaja semiotičkog pristupa u njegovom proučavanju književnosti i složiće se, verovatno, sa autorom ovih redova da su odnos jezika, kulture i književnosti, složena i katkada provokativna i delikatna pitanja. Citat pripada manje poznatom tekstu Novice Petkovića, "Slovenske pčele u Gračanici", objavljenom 1987. godine u Književnim novinama, a po ovom radu nazvana je i celokupna knjiga, Slovenske pčele u Gračanici. Iako je cilj ovog teksta da prikaže dve različite, a ipak metodološki i kritički bliske knjige Novice Petkovića, koje su objavljene prošle godine, navod iz eseja "Slovenske pčele u Gračanici" mogao bi da predstavlja jednu od objedinjavajućih niti njegovih višegodišnjih istraživanja srpskog jezika, poezije i kulture.
    
Slovenske pčele u Gračanici sadrže preko dvadeset ogleda i članaka, koji su nastajali u poslednjih tridesetak godina i objavljeni u različitim književnim i kulturnim časopisima. Naučni i kritičarski opus Novice Petkovića obeležen je kritičko-metodološkim zalaganjem za semiotički pristup proučavanju književnih dela. Knjiga Slovenske pčele u Gračanici skreće nam pažnju upravo na taj metodološki postupak, ali nas detaljnije upućuje i u odnose srpske književnosti i srpske, balkanske kulture. U prvom delu knjige, nalaze se radovi koji se bave relacijama savremene poezije i nacionalne, balkanske kulture, potom odnosom jezika, književnosti i kulture, kao i inovativnim otkrivanjem problema poetike "opšteg mesta" u književnom i kulturološkom ključu. Danas, kada smo već duboko u prvoj deceniji 21. veka, ove teme koje je pokrenuo i tumačio Novica Petković pre dvadeset ili trideset godina ukazuju se kao jedan od suštinskih problema u interpretiranju književnosti, njenog mesta u modernoj kulturi i egzistenciji jednog naroda. Ispitivanje kulturnih modela i njihov odraz u književnim delima, danas je sve češći i popularniji pristup, a ogledi iz prvog dela Petkovićeve knjige mogu se posmatrati kao deo jednog kontinuiranog i usmerenog istraživačkog pregnuća. U uvodnom tekstu "Savremena poezija i nacionalna kultura" Petković nas podseća kako je "sigurno da najveći deo naših raznolikih navika, pa i onih koje su vezane za umetničko stvaralaštvo i razmišljanje o umetničkom stvaralaštvu, zavisi od tipa kulture, od kulturnog modela kome pripadamo." Ovaj tekst je nastao 1979. godine kao prilog književnim susretima u Prištini, gde se raspravljalo o prožimanju kultura naroda i narodnosti u književnosti i umetnosti. Time je Petković, krajem sedamdesetih godina, jasno ukazao na značaj kulture kojoj pripada jedan pesnik ili njegov tumač, smatrajući da su kultura, odnosno kulturološki procesi najdublje utkani u modele umetničkog stvaranja. U tekstu "Jezik, književnost i kultura" raspliću se brojne dileme o odnosu književnog jezika, književnosti i kulture, ili se bar signalizira gde su ključni problemi u ovom složenom jezičko-literarnom i kulturološkom trouglu. Petković tvrdi da se u nauci o jeziku i nauci o književnosti zanemaruje očigledna činjenica "da je Karadžić, uzevši za osnovicu novoštokavske hercegovačke govore, naš književni jezik praktično vezao za periferiju, a ne za središte srpske kulture. To nije moglo da dalekosežnije ne utiče na kasniji napredak kulture, i naročito na književnost." Odnos standardnog književnog jezika i "jezika iz središta srpske kulture" jedno je od izuzetno aktuelnih pitanja u raspravama koje moderni prozni pisci i pesnici vode sa književnim kritičarima i srpskim lingvistima. U radu "Jezik, književnost, kultura" Petković znalački prati razvoj pesničkog jezika u srpskom pesništvu od romantizma do posleratnih pesnika. Tek početkom 20. veka, smatra on, srpski stih i poezija dostižu svoju umetničku zrelost, pošto je izgrađen stabilizovan književni jezik, usklađen sa potrebama moderne kulture koja se u to vreme tek uspostavljala.
    
U drugom delu knjige čitalac će naći eseje koji se bave problemima narodne i moderne srpske poezije u metodološkom okviru i na osnovu teorijskih, poetičkih i kulturoloških postavki iz prvog, opštijeg dela knjige. U dosluhu sa eliotovskim modelom, u ovim radovima otkriva se značaj kulturnog nasleđa, literarne i opšte nacionalne tradicije, poetička usložnjenost narodnog stvaralaštva. Tako će, recimo, u složenoj intertekstualnoj analizi pesme "O nebeskoj odeždi Anđe kapidžije", Petković tumačiti elemente hrišćanske i paganske kulture, nesumnjivo bitne za ovu kratku narodnu pesmu, koja je ranije uglavnom određivana kao ljubavna. On, međutim, ističe da bi se ova pesma mogla klasifikovati i kao mitološka. Njeno slikovno jezgro, smatra Petković, sadržano je u liku žene koja je obučena u sunce, mesec i zvezde, što ukazuje na hrišćanski prototekst, preciznije, Otkrovenje Jovanovo. U drugom delu knjige, uvršteni su radovi o Jovanu Dučiću, Radu Draincu, Dušanu Matiću, Skenderu Kulenoviću i Vasku Popi. "Pesnik strašne međe" je ogled o razvojnom, poetičkom luku Jovana Dučića, počev od prvih pesama, pa sve do onih štampanih u izgnanstvu. U ogledu "Pesnik sna i dekoncentracije", Novica Petković analizira pesništvo Rada Drainca, tumačeći fenomene evroazijstva i balkanizma u njegovom opusu. Drainac se ocenjuje kao radikalnije krilo srpske avangarde u drugoj razvojnoj etapi, koja je usledila krajem dvadesetih godina prošlog veka. Složenost pesničkog jezika Dušana Matića uvek je bila izazov za tumače, pa mu nije odoleo ni Petković, inače vrstan poznavalac jezika i poezije, a počesto i jedan od apsolutnih autoriteta, koji ume da prodre u suptilne analize semantizacije forme, stiha i versifikacije. Poezija Dušana Matića pokazala se kao izuzetno zahvalan materijal za ovakvu vrstu tumačenja. U radu "Slikovna podloga Popinog stiha" Petković je ušao u samo središte Popine poetike. Tu se poezija Vaska Pope sagledava kao novi vid poetske komunikacije, a složenost njegovih pesničkih slika tumači kao egzistencijalistička i moderna slika sveta koja svoje uporište nalazi u arhetipskom, kolektivno nesvesnom ili čak u težnji ka formiranju velikih epskih celina.
    
Treći deo knjige posvećen je kraćim zapisima i ogledima o pojedinačnim knjigama savremenih srpskih pesnika i proznih pisaca. U fokusu ovih tekstova nalazi se poezija Miroslava Maksimovića, Rajka Petrova Noga, Stevana Raičkovića, Ivana V. Lalića i Vojislava Karanovića, ali i prozna dela Jovana Radulovića, Radoslava Petkovića, Milovana Danojlića, Gorana Petrovića, Veselina Markovića i Vladimira Tasića. Već sama imena ovih pisaca govore o jednoj jasnoj estetičkoj i poetičkoj opredeljenosti i kriterijumima kojima se Petković rukovodio. Kao što je priređivač knjige, Dragan Hamović, ukazao u svojoj napomeni, reč je o tekstovima koji su nastajali različitim povodima tokom tri decenije, ali sada ovako sabrani i posmatrani sa nešto udaljenije vremenske distance čine nam se izuzetno značajnim za tumačenje razvojnih pojava u srpskoj književnosti i kritičko preispitivanje te produkcije. Slovenske pčele u Gračanici predstavljaju neku vrstu rezimea Petkovićevog tumačenja književnosti, koje, na ovakav način i ovako strukturisano, nije bilo poznato široj kulturnoj javnosti.
    
Poezija u ogledalu kritike naslovljena je prema istoimenom teorijskom radu koji otvara ovu knjigu, usmerenu na pitanja stiha, stilistike i proučavanje poezije Milana Rakića i Sime Pandurovića. "Poezija u ogledalu kritike" jeste naučna studija posvećena problemima slobodnog i vezanog stiha, prirode poezije, njenog mesta u kulturi i odnosa nauke o književnosti i književne kritike. U ovom tekstu, Petković, na primerima osmerca Laze Kostića, kolokvijalizama u poeziji Dušana Matića i slobodnog stiha Miloša Crnjanskog, prati razvoj vezanog stiha, odnosno njegove transformacije ka slobodnom stihu. U studiji "Čemu služi stilistika", autor se bavi proučavanjem porekla i razvoja stila i stilistike. Posebnu pažnju poklanja ulozi stila u Matićevoj i Rilkeovoj poeziji, Seobama Miloša Crnjanskog i jezičkim funkcijama u modernim romanima Ive Andrića i Dragoslava Mihailovića, gde se vrlo suptilno otkrivaju sociokulturne uloge jezika. Treći tekst posvećen je prevodu razgovora Kristine Pomorske i Romana Jakobsona, kao jednom od važnih dokumenata prepiske koja je obeležila razvoj naučnih istraživanja u oblasti strukturalizma i moderne semiotike. Poslednja dva teksta posvećena su poeziji Milana Rakića i Sime Pandurovića, i tu se, na metodološki vrlo sličan način, sagledava uloga koju su oba pesnika imala u razvoju srpskog pesništva. "Doprinos Milana Rakića razvoju modernog srpskog stiha" predstavlja neku vrstu uvoda i smernice za dalja poetička istraživanja Rakićevog stiha, dok se u završnom radu ove knjige, "Uvodu u proučavanje Pandurovićeve poetike", inače jednom od Petkovićevih poslednjih publikovanih tekstova, poetika ovog pesnika sagledava kao prelazna, ona koja pripada srpskoj moderni, ali i jasno najavljuje avangardne tendencije.
  
Polazeći, u svojim preciznim analizama, od opštih sudova i zapažanja na književno-istorijskom planu, pa sve do detaljnih uvida u strukturu stiha, jezika i, napokon, do semantizacije forme pesničkog teksta, Novica Petković nam je, istaknimo to na kraju, u protekloj godini ostavio dve izuzetno važne knjige za sameravanje srpske književnosti u interdisciplinarnom trouglu – jezika, književnosti i kulture.


Svetlana Šeatović-Dimitrijević | godina LIII / broj 449 / januar-februar 2008. | Polja
Sačuvana
Angelina
Administrator
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 6314



« Odgovor #3 poslato: Novembar 10, 2010, 03:12:46 am »

*
Na vest o smrti Novice Petkovića


PREMINUO NOVICA PETKOVIĆ

Novica Petković— izuzetna je pojava u našoj novovremenoj književnoj nauci. Njegov ukupni naučni i pedagoški rad bio je od početka obeležen samosvesnim zahtevom da se tumačenju i vrednovanju dela književnosti pristupa, isključivo, sa potvrđenih teorijsko-metodoloških, odnosno naučnih stanovišta.

Na početku svog naučnog rada na Sarajevskom univerzitetu on se oslonio na dostignuća ruske formalne škole, čiji je bio jedan od najpozvanijih tumača propagatora u našoj kulturnoj sredini, a kasnije i na dostignuća tartusko-moskovske teorijske škole. A, zapravo, u osnovi njegovog interpretativnog bavljenja književnošću uvek su bila postavljena lingvistička zapažanja i dostignuća. Iz te je perspektive on sabrano, u opisu precizno, postupno i temeljno pristupao tumačenju tekstova srpske književne tradicije kao i, sa jednakom minucioznošću, izabranim delima savremene književnosti.

Zbog toga se i može reći kako je upravo zahvaljujući trudu i zalaganju Novice Petkovića i nekolicine njegovih kolega-savremenika u našoj književnoj nauci, na beogradskom Institutu za književnost, započeto određeno, neophodno i važno, prevrednovanje tradicije. A ono se, pre svega, ogledalo u naknadnom osvetljavanju i tumačenju dela predratnog modernizma. I upravo su neki od pisaca i dela tog "zlatnog veka" naše književnosti u njegovim interpretacijama dobili temeljne i pouzdane analize koje su u znatnoj meri opredelile njihov vrednosni status. Takvi su, pre svih, Miloš Crnjanski i Rastko Petrović, a potom Stanislav Vinaver, Vladislav Petković Dis i Momčilo Nastasijević. Upravo se priređivanje dela poslednje navedenih klasika srpske moderne, u našoj književnoj nauci i izdavaštvu, uzima kao najpouzdaniji, uzorni primer.—

Nastojeći da jezik i stil književno-naučnog opisa približi samom načinu na koji se pišu književno-umetnička dela, on je reprezentativno pokazivao kako je moguće oblikovati interpretativni tekst tako da i on, istovremeno, bude naučno utemenjen, sadržajno bogat i stilski pretanjen.

Novica Petković je o delima "lepe književnosti" izrazito lepo i umno pisao. I po tome je on, između ostalog, u savremenoj srpskoj kulturi i nauci o književnosti ostavio vidan i dubok pečat i trag.


Mileta Aćimović Ivkov | Večernje novosti
Sačuvana
Angelina
Administrator
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 6314



« Odgovor #4 poslato: Novembar 10, 2010, 03:13:07 am »

*
Sećanje: Novica Petković (18. januar 1941 — 7. avgust 2008)






MERA SRPSKE NAUKE
   O KNJIŽEVNOSTI


"Novica Petković nije u vrhu srpske nauke o književnosti, on je taj vrh" — napisao je pre gotovo dve decenije Dragiša Živković. Nesebična izjava jednog od naših najznačajnijih tumača književnosti (kojom je svom znatno mlađem kolegi bez ikakve sujete davao prvenstvo, a sve nas učio skromnosti) ni do danas nije izgubila ništa od svoje važnosti. Kritičar, esejista i teoretičar, prevodilac teorijske literature, autor kritičkih izdanja, izuzetni nastavnik koga su obožavale generacije studenata, Novica Petković je u svakom trenutku težio najvišem, smatrajući da u ovom poslu čovek ne daje gotovo ništa, ako ne daje sve što mu njegove moći dopuštaju.

Tako je i živeo. Od detinjstva u Donjoj Gušterici na Kosovu, preko mukotrpnog školovanja u Sarajevu, ideoloških pritisaka u Bosni, do dolaska na Institut za književnost, a potom i Filološki fakultet u Beogradu, on je sve više stručno sazrevao i, istovremeno, postavljao sebi sve značajnije ciljeve. Takav put je od Novice Petkovića tražio stalni dodatni napor, ali ga je, uz Bogdana Popovića, učinio najboljim teoretičarem i proučavaocem srpske književnosti u 20. veku.

Teško je, u ovoj prilici, i nabrojati sve što je Novica Petković uradio. Pored većeg broja radova u periodici, objavio je sledeće knjige: Artikulacija pesme (1968), Artikulacija pesme II (1972), Jezik u književnom delu (1975), Od formalizma ka semiotici (1985), Dva srpska romana (1988), Lirika Miloša Crnjanskog (1984), Nastasijevićeva pesma u nastajanju (1995), Elementi književne semiotike (1995), Lirske epifanije Miloša Crnjanskog (1996), Ogledi o srpskim pesnicima (1999), Kratak pregled srpske književnosti XX veka (1999), Poezija i kritika: univerzitetski priručnik (2003), Publicistička stilistika: univerzitetski priručnik (2003), Slovenske pčele u Gračanici: ogledi o srpskoj književnosti i kulturi (2007). Priredio je kritička izdanja: Sabrana dela I-IV Momčila Nastasijevića (1991), Sabrana dela I-II Vladislava Petkovića Disa (2003) i Pripovedna proza Miloša Crnjanskog (1996). Kao osnivač i rukovodilac projekta Poetika srpske književnosti uredio je zbornike (proizašle iz odgovarajućih naučnih skupova): Poetika srpske književnosti (1988), Poetika srpske književnosti II: tipovi pripovedanja u romanu i pripoveci (1989), Poetika Momčila Nastasijevića (1994), Sedam lirskih krugova Momčila Nastasijevića (1994), Poezija i poetika Branka Miljkovića (1996), Poezija Vaska Pope (1997), Pesnik Rastko Petrović (1999), Disova poezija (2002), Poetika Sime Pandurovića (2006) i Milan Rakić i moderno pesništvo (2007). Petnaest autorskih knjiga, deset zbornika (od kojih su svi pesnički zbornici prvi o tim pesnicima u nas) i sedam tomova kritičkih izdanja! Tome treba dodati prevode najznačajnijih dela ruske semiotike, od kojih su Predavanja iz strukturalne poetike Jurija Lotmana nemerljivo uticala na našu nauku o književnosti.

Novica Petković je svojim tekstovima ponajbolje svedočio o promenama do kojih je kod nas došlo u pristupu i tumačenjima književnih dela u poslednjoj četvrtini prošlog veka. Jedan je od retkih naših proučavalaca književnosti koji je u svome radu spojio modernog lingvistu, književnog teoretičara i pažljivog čitaoca umetničkog teksta. U osnovi Petkovićevih teorijskih shvatanja nalazi se svest o tekstu kao dinamičkoj dvostruko organizovanoj celini, sa dvostruko prelomljenim (doslovnim i nedoslovnim) značenjem. Pri tome, književni tekst nije jedinica koja se u sebe zaklapa i izoluje. Mnogim svojim odlikama, on se uključuje u veće celine/sisteme: u opus autora ili epohe, određeni žanr, sve do konteksta nacionalne književnosti i kulture, odnosno književnosti i kulture uopšte. Tome treba dodati da, kao što je svaki pojedinačni tekst uključen u kontekst kulture kojoj pripada, isto tako se (a to je samo druga strana istoga procesa) celokupna kultura i njeno pamćenje, posredno, odražava u svakom pojedinačnom tekstu. Zato nije čudno, naprotiv, što Petković službu srpskoj književnosti nije razdvajao od odanosti svojoj kulturi i narodu kojem je, bez ostatka, pripadao.

Da bi se opisala gipkost, pokretljivost i dubina književnog teksta, potrebni su odgovarajući fini i osetljivi istraživačevi instrumenti, i njih je Novica Petković, kao malo ko u nas, posedovao. Njegovi opisi su u isti mah obuhvatali najsitnije detalje književnog teksta i uključivali bitne činioce u razvoju nacionalne književnosti i kulture. Zato su njegove analize Stankovićeve Nečiste krvi, Crnjanskovih Seoba i Lirike, Andrićevog Mosta na Žepi, Nastasijevićevih, Matićevih i Popinih stihova, narodnih lirskih pesama bile tako iznenađujuće i očaravajuće: klasična, dobra poznata dela pokazivala su nam svoja nova i smisaono još bogatija, a do tada skrivena lica.

Studije, kritička izdanja i univerzitetska predavanja Novice Petkovića danas su najviša mera srpske nauke o književnosti.


Aleksandar Jovanović | objavljeno: 09/08/2008 | Politika
Sačuvana
Angelina
Administrator
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 6314



« Odgovor #5 poslato: Septembar 15, 2011, 11:28:35 pm »

**
Filološki fakultet
Univerziteta u Beogradu

 
Katedra za srpsku književnost
sa južnoslovenskim književnostima



IN MEMORIAM
NOVICA PETKOVIĆ
18. I 1941 — 7. VIII 2008.


Izuzetan profesor, vrhunski naučnik, skrupulozni prevodilac i komentator najsloženijih književno-naučnih i lingvističkih radova, bridak kritičar, pravičan književni sudija, izvanredan lektor srpskog (srpskohrvatskog) jezika, majstor u rukovođenju naučnim projektima, stvaralac naučnih ekipa, organizator i voditelj naučnih skupova, inspirator i urednik naučnih edicija, dr Novica Petković, redovni profesor Srpske književnosti XX vijeka na Filološkom fakultetu u Beogradu, preminuo je 7. a sahranjen 9. avgusta 2008. godine u Aleji zaslužnih građana u Beogradu, ne dočekavši penziju u koju je trebalo da ode 1. oktobra 2008. godine.
 
Rođen je u Donjoj Gušterici kraj Lipljana, na Krstovdanveče, uoči Bogojavljenja, pred Sabor sv. Jovana Krstitelja 1941. godine. Oni koji iščitavaju simboliku iz kalendara prisjetiće se predanja vezanih za Bogojavljenje i razumjeće da je porodica Petković morala Novičino rođenje doživjeti kao Božji dar. Prisjetiće se takođe i simbolike dana sahrane: sv. Pantelejmon pada 9. avgusta, a on je ljekar — spasio je teško oboljelog profesora Petkovića od muka i poniženja tijela. Četrdesetodnevni pomen je održan 13. septembra, na dan Polaganja pojasa Presvete Bogorodice, dan poslije praznika sv. Aleksandra Nevskog; Petkovićeva uža porodica je oličenje srpsko-ruskih veza.
 
Školovao se u teškim uslovima, rano napustivši rodnu kuću. Maturirao je u Prištini, a Filozofski fakultet, grupu za srpskohrvatski jezik i književnost, završio je u Sarajevu, gdje se vrlo rano afirmisao kao književni kritičar. Blagovremeno ga je zapazio i selektirao svestrani lingvista, profesor Jovan Vuković: uočio je Petkovićev lingvistički dar, radoznalost, strogost prema sebi, marljivost, sklonost ka naučnom mišljenju. Koliko je Petković radio na sebi, koliko je bio samodisciplinovan, najbolje se vidi po onome što nas najprije odaje — po akcentu: ovaj Kosovac je bio nepogrešiv i u srpskom i u ruskom akcentu; nije griješio čak ni u bolesti, kada je samokontrola popustila. Iskusni profesor Vuković je preporučio mladoga Petkovića za lektora na Moskovskom državnom univerzitetu (MGU) i izabrao ga septembra 1969. za asistenta u Sarajevu. U Moskvi je Petković sakupio građu za svoju doktorsku disertaciju. Uslijedio je i drugi lektorat — na Humboltovom univerzitetu u Berlinu (1971—1973) — pa odbrana doktorske teze u Sarajevu 1974: Lingvističi osnovi poetike opojazma. Petković je tada imao iza sebe dvije knjige književnih kritika: Artikulacija pesme (1968) i Aktikulacija pesme II (1972) i ime jednog od vodećih srpskih kritičara, pogotovo tumača poezije. Spoj lingvistike i poetike, nauke o jeziku i nauke o književnosti, suštinsko je obilježje stvaralaštva Novice Petkovića. Ne znam čovjeka u bivšoj Jugoslaviji sa takvim dvostrukim kompetencijama. Zato je bio sasvim prirodan Petkovićev izbor za docenta za Stilistiku i Osnove opšte lingvistike (1974), a poslije prvog izbornog perioda i unapređenje u zvanje vanrednog profesora (1979), pa izbor na dužnost prodekana. Primjer Novice Petkovića je uzoran i poučan kako se selektiraju lektori i gdje se i kada šalju: bio je lektor u najboljim godinama za učenje visoke teorije, usmjeren na vrhunske škole i vrhunsku teorijsku literaturu; zemlja je imala izvanrednog nastavnika jezika i tumača književnosti i kulture, a Petković se sa dva lektorata vratio kao "gotov čovjek", sa urađenom doktorskom disertacijom. Prerađena disertacija objavljena je pod naslovom Jezik u književnom delu (1975) i bila je događaj u nauci o jeziku i nauci o književnosti.
 
Krajem sedamdesetih i početkom osamdesetih, Dragiša Živković, i sam nekad sarajevski profesor, a tada dekan Filozofskog fakulteta u Novom Sadu, želi da dovede Petkovića na svoju katedru — smatrao ga je već tada samim vrhom srpske i jugoslovenske nauke o književnosti. Petković je već bio navukao na sebe gnjev bosanskih moćnika suprotstavljanjem tadašnjoj ideologiji u ofanzivi. Taj prelazak je spriječio tadašnji partijski vrh Bosne i Hercegovine u dogovoru s vojvođanskim rukovodstvom Saveza komunista: "Načeli smo ga. Ostavite nam ga da ga dokusurimo", glasila je uslišena molba iz Sarajeva. Tada su istaknuti srpski intelektualci napuštali Sarajevo. Novica Petković je 1983. našao utočište u Institutu za književnost i umetnost u Beogradu, gdje će raditi četvrt stoljeća, praktično do smrti. Tada dolazi do prekida u Petkovićevoj univerzitetskoj karijeri: punih najboljih devet biblijskih godina jedan od najboljih nastavnika koje znam bio je izvan učionice i nastave. Istina, ne sasvim: u periodu 1985—1988. predavaće na postdiplomskim studijama Filozofskog fakulteta Zagrebačkog sveučilišta, na poziv profesora Krunoslava Pranjića i Milivoja Solara. Hvala im i danas, i od mene.
 
U zvanje redovnog profesora Srpske književnosti XX vijeka, na Katedri za srpsku književnost i jugoslovenske književnosti Filološkog fakulteta u Beogradu Novica Petković je izabran 1992. godine i tu je ostao do kraja života. Petković je dezideologizovao nastavu i usmjerio proučavanje savremene srpske književnosti prema poetici. Stavljao je akcenat na proučavanje pjesničkog jezika i stiha, na naratologiji i na novo uspostavljanje slike epohe, izgrađene na unutrašnjim principima proučavanja književnosti. U središte proučavanja došli su pisci i pjesnici koji su mijenjali ukus i "književnu gramatiku", koji su primicali poeziju i prozu i ostali zagonetni, tamni, nejasni, tajnoviti: Borisav Stanković, Vladislav Petković Dis, Miloš Crnjanski, Momčilo Nastasijević, Rastko Petrović, Vasko Popa, Branko Miljković. Opisivane su poetičke promjene i inovacije.
 
Prve Petkovićeve knjige bile su književnokritičke (Artikulacija pesme, 1968. i Artikulacija pesme II, 1972). Petković se pokazao kao pristalica imanentnog pristupa koji nastoji da iznutra opiše "artikulaciju pesme". Ovoga usmjerenja je i dvanaest radova objavljenih u trećem dijelu knjige Slovenske pčele u Gračanici (2007). Devet od tih naslova rezultat su rada u Vitalovom žiriju nagrade "Zlatni suncokret", kojim je Novica Petković rukovodio od osnivanja 1996. do 2005. godine, podigavši za kratko vrijeme tu nagradu na najviši nivo.
 
Novica Petković je izuzetno doprinio metodologiji nauke o književnosti i teorijsko-metodološkoj misli kod Srba. Svi njegovi radovi su bili metodološki utemeljeni i inspirativni, ali su tri njegove knjige u cjelini metodološke prirode: Jezik u književnom delu (1975), Od formalizma ka semiotici (1984) i Elementi književne semiotike (1995). Visok metodološki doprinos imaju i Petkovićevi prevodi i komentari: da ništa drugo nije uradio nego što je preveo M. J. Lotmana (Predavanja iz strukturalne poetike i Struktura umetničkog teksta) i B. A. Uspenskog (Poetika kompozicije i Semiotika ikone), Petković bi zadužio srpsku nauku o književnosti i metodologiju. Polazeći od metodoloških postavki ruskih semiotičara, Petković se približio semiotički utemeljenoj teoriji kulture. To se naročito osjeća u njegovom tumačenju Stankovićeve Nečiste krvi i u posljednjoj knjizi — Slovenske pčele u Gračanici (2007). Opštiji metodološki značaj imaju i radovi sakuljeni u knjizi Poezija u ogledalu kritike (2007), objavljenoj u reprezentativnoj ediciji Matice srpske.

Poštovaoci teksta i "formalistički" usmjereni kritičari obično završe kao tekstolozi. Tako je bilo i sa Petkovićem: možda najznačajniji dio njegovog stvaralaštva pripada kritičkim izdanjima. Priredio je Sabrana dela Momčila Nastasijevića u četiri toma (1991) i za to dobio Nagradu Vukove zadužbine; drugi tom Dela Miloša Crnjanskog (Priče o muškom, pripovetke i Dnevnik o Čarnojeviću) (1996); Sabrana dela Vladislava Petkovića Disa u dva toma (2003). Tekstološki posao vodio je istraživača u piščevu / pjesnikovu radionicu, u traganje za varijantama i verzijama, u odgonetanje tamnih i zagonetnih mjesta. U tom pogledu je najznačajniji rad na Nastasijevićevim Sabranim delima. Teško da se neko može pohvaliti da je razriješio i odgonetnuo biše tajni od Novice Petkovića u radu na Nastasijeviću. Rezultat svoga tekstološkog rada Petković je teorijski i hermeneutički izložio u dragocjenoj knjizi Nastasijevićeva pesma u nastajanju (1995). Tekstološki rad je doveo istraživača do dragocjenih saznanja o stvaralačkim postupcima pjesnikovim i o samom stvaralačkom procesu, odnosno do razrešenja mnogih do tada pogrešno čitanih i tumačenih mjesta. Da je samo uradio navedena kritička izdanja, Petković bi imao značajno mjesto u srpskoj nauci.
 
Petković je dao izuzetan doprinos proučavanju poetike srpske književnosti XX vijeka. Ovako usmjerene njegove knjige ostaće dugo podsticajne i neprevaziđene: Dva srpska romana. O Nečistoj krvi i Seobama (1989); Ogledi iz srpske poetike (1990, 2006); Lirika Miloša Crnjanskog (1994); Nastasijevićeva pesma u nastajanju (1995) Lirske epifanije Miloša Crnjanskog (1996); Ogledi o srpskim pesnicima (1999, 2004). Dovoljno za jedan radni vijek. Svoju književnoistorijsku skicu srpske književnosti XX vijeka Petković je obznanio kao Kratak pregled srpske književnosti XX vijeka (1994); iz te skice se sluti jedna zasnovana a nezavršena istorija književnosti.

Novica Petković je mnogo uradio na obnovi Filozofskog fakulteta u Istočnom Sarajevu, posebno Katedre za opštu književnost i bibliotekarstvo, kojom je šest godina rukovodio. Na toj katedri je predavao teoriju književnosti, publicističku stilistiku i poeziju i kritiku. Za potrebe nastave izradio je dva dragocjena univerzitetska priručnika; imao sam čast da ih kao recenzent preporučim za štampu: Poezija i kritika (2003) i Publicistička stilistika (2003). Ostala je, nažalost, nezavršena i u skicama semiotički zasnovana teorija književnosti.
 
Dragocjene su publikacije koje su nastale pod uredništvom i rukovodstvom Novice Petkovića u Institutu za književnost i umetnost u Beogradu, gdje je od 1986. rukovodio projektom "Poetika srpske književnosti". Osnovao je tri edicije koje su proizišle iz rada na projektu: seriju "Poetika srpske književnosti", seriju "Poetička istraživanja" i seriju "Poetika". Objavljeni su zbornici radova o Momčilu Nastasijeviću (dva), Branku Miljkoviću, Vasku Popi, Rastku Petroviću, Vladislavu Petkoviću Disu, Simi Panduroviću, Milanu Rakiću i Ivanu V. Laliću.
 
Novicu Petkovića pamte generacije studenata kao briljantnog predavača, strogog i pravednog ispitivača, dragocjenog i veoma zahtjevnog mentora. Njegovi studenti ga se najviše sjećaju. Petković se ostvario koliko u svojim djelima, toliko i u svojim studentima.


Jovan Delić
Sačuvana
Angelina
Administrator
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 6314



« Odgovor #6 poslato: Jul 04, 2012, 12:22:30 am »

*




NOVICA PETKOVIĆ

Redovni profesor beogradskog Filološkog fakulteta na Katedri za jugoslovenske književnosti, i redovni član Akademije nauka i umetnosti Republike Srpske...

*  *  *

Jedan je od najvećih znalaca srpske poezije, teoretičar književnosti i književni kritičar.— Doktorsku disertaciju "Lingvistički osnovi Opojaza" odbranio je 1974. godine, a zatim je na Univerzitetu u Sarajevu bio profesor do 1983. kada prelazi u beogradski Institut za književnost i umetnost, gde je 25 godina rukovodio projektom posvećenom srpskoj poeziji 20. veka. Za redovnog profesora Filološkog fakulteta u Beogradu izabran je 1992. godine, gde je predavao srpsku književnost 20. veka.

U svom sistematičnom proučavanju srpske književnosti profesor Novica Petković iznova se vraćao jeziku i lingvistici, i bio preokupiran unutarnjom strukturom književne građe. U tekstovima naših pesnika i prozaista, ovaj vanredni književni tumač pokušao je da pokaže suštinske razlike između jezika poezije i jezika proze, upotrebe jezika u poetskom i "nepoetskom" diskursu. Za zasluge na polju izučavanja srpske književnosti nagrađen je brojnim nagradama: od prve koju je dobio od lista "Mladost" za esej, do najcenjenije nagrade za esejistiku "Đorđe Jovanović". Za kritiku je osvojio nagradu "Milan Bogdanović", za najbolji rad iz istorije književnosti nagradu Matice srpske "Mladen Leskovac", za najbolji prevod zavredio je priznanje "Jovan Maksimović", a nagrada Vukove zadužbine za umetnost Petkoviću je pripala za njegovo životno delo, kritičko izdanje Sabranih dela Momčila Nastasijevića u četiri toma.

Iako su na počecima njegovog kritičarskog rada mnogi isticali da je reč o jednom od najtalentovanijih i najvrednijih mladih esejista i kritičara BiH, sam je često naglašavao da položaj tumača književnosti nikad nije bio ugodan. Smatrao je da se raznorodne stvari mogu znati ali da se valjano može misliti i pisati samo o relativno malome krugu problema i pojava. Nije pisao povodom dela, o onome što ga okružuje, već literaturu ispitao iznutra, po meri njene poetike.—

U kulturnoj javnosti profesor Novica Petković ostaće upamćen po svom ukupnom naučnom i pedagoškom radu, analitičnoj misli, posvećenosti, istančanom duhu. U sećanju njegovih studenata ostaće divna, i uvek posećena, predavanja iz srpske književnosti 20. veka, koja je tihim glasom profesor postupno kazivao u čuvenoj sali 34 Filološkog fakulteta, ponirući sloj po sloj u neiscrpnu književnu tradiciju, otključavajući mladima i ona najsloženija dela. Čovek posebne harizme i skromnosti, strog ali i pun razumevanja, svoje akademce dobronamerno je savetovao da u tumačenju književnog dela uvek pođu od onog nejasnog i najtamnijeg mesta u tekstu, jer će ih baš ono odvesti do njegove suštine… Jer, kako je razmišljao, duhovne vrednosti literature počinju da zrače tek kad ih rasvetlimo i na dnevno svetlo izvedemo.

Podsetićemo stoga još jednom na profesorove reči:

Ne treba zaboraviti da književno delo živi i sve novijim i novijim čitanjima. Eto u to verujem, tom se verom branim u ovom opštem rasulu koje bi da nas raspameti… Izgleda da će erozija vrednosti iz naše duhovne i materijalne kulture dugo potrajati. I čovek se ne uplaši toliko spoljašnjeg razorilačkog pritiska koliko unutrašnjeg razgrađivanja. Ono iz nas samih izlazi. Zato su za nesigurno vreme u kome već živimo potrebni tihi i strpljivi radnici. I zato se ne uzdam ni u šta do u strpljiv i metodičan rad…



SLOVENSKA PČELA U GRAČANICI

Radovan Vučković, akademik: Bio je izuzetno radan, sve je obavljao sa retkom skrupuloznošću, nastojeći da svaki posao dovede do perfekcije, i u tome je bio rigorozan. Poznavao je najnovija dostignuća iz semiotike i teorije informacije, umeo da precizno i jasno izvede svoje teorijske ideje i ostvari više izvanrednih interpretacija srpskih pisaca, posebno pesnika. Trebalo je da uradi još mnogo toga. Želeo je da napiše i jednu veliku Teoriju književnosti, ali ga je bolest u najvećem zamahu prekinula.

Jovan Delić, profesor Filološkog fakulteta u Beogradu: Bio je veliki naučnik, jedan od najvećih koje imamo na polju teorije književnosti, istorije književnosti i tumačenja književnog dela. Metodološki usmeren na ruski formalizam i semiotiku, izuzetno je doprineo razvoju metodologije nauke o književnosti i postao naš vodeći semiotičar svetskog glasa, citiran u Evropi i Japanu. Stvorio je ekipu mladih naučnika okupljenih oko projekta poetičkih istraživanja srpske književnosti 20. veka na Institutu za književnost i umetnost u Beogradu.

Predrag Petrović, asistent Novice Petkovića: Vrednost teorijskog i kritičkog rada profesora Novice Petkovića tolika je da njegovo obimno delo već sada predstavlja jedan od temelja naše nauke o književnosti. Izuzetan i kao čovek i kao profesor, on će u sećanju svojih saradnika i studenata ostati kao simbol jednog burnog vremena u kome se naša naučna misao intenzivno uključila u savremene evropske tokove. Bilo je zadovoljstvo i čast slušati njegova nadahnuta predavanja, razgovarati sa njim o tradiciji i kulturi, čitati njegove knjige o Bori Stankoviću, Milošu Crnjanskom, Momčilu Nastasijeviću, Vasku Popi. Slovenske pčele iz Gračanice, o kojima je pisao u jednoj od svojih poslednjih knjiga, otišle su na svoje poslednje putovanje ali su za sobom ostavile med mudrosti i ljubavi.

Slavko Gordić, profesor srpske književnosti na Filozofskom fakultetu u Novom Sadu: Sa odlaskom Novice Petkovića ukazuje se velika praznina u savremenoj srpskoj književnoj misli. Njegove rasprave o ruskom formalizmu i strukturalno-semiotičkoj poetici Jurija Lotmana i drugih ruskih teoretičara označile su vidan iskorak u našoj književnoj nauci. Od neprocenjivog značaja je Petkovićevo tanano izučavanje prirode i evolucije poetskog izraza u stvaralaštvu Disa, Crnjanskog i Nastasijevića. Kad je o Matici srpskoj reč, Novica Petković je ovu instituciju višestruko zadužio kao njen dugogodišnji saradnik i poslenik. Pre nepunu godinu dana, ovde je objavljena i njegova veoma zapažena knjiga "Poezija u ogledalu kritike". Svi ćemo se s dubokom zahvalnošću i privrženičkom odanošću sećati umnog i tihog Novice Petkovića, čoveka nijanse i neiscrpne duhovne radoznalosti.

Dušan Ivanić, profesor Filološkog fakulteta u Beogradu: Novica Petković je u svakom području svog rada ostavio vrhunske rezultate, merljive najboljim što imamo u srpskoj filološkoj tradiciji. Najpre kao tumač književnih dela i opusa srpskih pisaca, potom kao teoretičar, jedan od retkih koji je imao evropski rang i ugled; kao tekstolog, s priređivačkom akribičnošću najvišeg nivoa (Nastasijević, Dis, Stanković), kao posrednik moderne teorijske misli, najzad kao tumač i izvrsni prevodilac ruskih semiotičara.

Boško Suvajdžić, upravnik Katedre za srpsku književnost Filološkog fakulteta u Beogradu: Odlazak Novice Petkovića nenadoknadiv je gubitak za srpsku književnost i srpsku kulturu. Naučnik svetskog glasa, izuzetan pedagog, dao je nemerljiv doprinos nauci o književnosti. Knjige profesora Petkovića obrazac su uzoritih naučnih studija i pokazatelj istančanog istraživačkog nerva.

Čedomir Popov, akademik: Sa Novicom Petkovićem sarađivao sam na projektu Srpske enciklopedije, u koji se Petković uključio 1996. godine. U pripremi baze podataka, koju smo zajedno radili, pokazao se kao vredan i izuzetno obavešten saradnik. Rad na Enciklopediji obnovili smo 2005. kada je Novicu Petkovića SANU imenovala kao svog predstavnika u uređivačkom odboru, i tom prilikom je ponovo ispoljio veliki entuzijazam pouzdanog istraživača. Ono što je iza sebe ostavio ogromnog je rezultata. Za ceo projekat i Maticu srpsku odlazak Novice Petkovića predstavlja veliki gubitak.

Rajko Petrov Nogo, pesnik: Mnogi ne znaju da je Novica Petković Kosovac, da je rođen u blizini Gračanice. I da je to rođenje, gde smo se svi duhovno rodili, dubinski obeležilo ovog našeg vrhunskog književnog teoretičara, istoričara i kritičara koji je svakojaka svoja znanja i umenja iz beloga sveta monaški i stvaralački upošljavao na našoj književnosti. Nigde se ta posvećenička predanost ne oseća kao u krasnom zapisu "Slovenske pčele u Gračanici", a tako se zove i nedavno objavljena knjiga, gde se o rukoveti starih narodnih kosovskih lirskih pesama veze jedan tekst baš onako kako stih kaže — "Zujale su pčele Uljanikom/oko trmke, oko svoje crkve" — a završava se slikom "Zlaćane pčelice" što duši koja napušta telo pokazuje "puta u nebesa". Književnost, naročito poezija bile su Petkovićeva crkva, a u toj crkvi on je bio ta zlaćana pčela.

Zoran Starčević: Dragi Profesore, tvoj odlazak započeo je u Sarajevu onih dana 1981. kada su protiv tebe podigli optužnicu jer nisi pristao da više ne budeš Srbin i častan čovek. Verujem da su „drugovi“ našli načina da i nas prate tokom večernjih šetnji i razgovora pored Miljacke, koje su za mene istovremeno bile i najlepša putovanja kroz svet umetnosti i nauke. U Beogradu, koga si morao strpljivo da osvajaš iako si već tada dolazio iz naučnih visina koje je retko ko dosegao, nastavio si svoj tihi i skromni pohod ka novoj srpskoj poetici u duši noseći sve vreme i teški teg patnje kosovskog mučenika. Još ima onih koji bi te pratili da čuju šta otkrivaš kad ne pišeš, ali u tvoj svet više nemaju pristupa. Nadam se da će se naći među tvojim učenicima bar jedan koji će moći da prati tvoju misao i nastavi da zida veliku građevinu čiju si strukturu osnovao, znak po znak.


M. S. | objavljeno: 08/08/2008 | | Deo teksta preuzet sa Politika
Fotografija: Pečat
Sačuvana
Angelina
Administrator
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 6314



« Odgovor #7 poslato: Jul 29, 2012, 11:57:28 pm »

*

PROMOVISANA "SPOMENICA NOVICI PETKOVIĆU"

U čast akademika Novice Petkovića koji je preminuo prošle godine Srpska akademija nauka i umjetnosti objavila je Spomenicu akademiku Novici Petkoviću. Spomenica je zbornik radova šesnaest autora koji su pisali o životu i radu ovog istaknutog srpskog akademika, a urednik izdanja je pjesnik i akademik Rajko Petrov Nogo. Spomenica je promovisana na Filozofskom Fakultetu na Palama.

Jedan od najvećih znalaca srpske poezije, teoretičar književnosti i književni kritičar akademik Novica Peković preminuo je prošle godine, a već ove Srpska akademija nauka i umjetnosti objavila je Spomenicu akademiku u čijem stvaranju je učestvaovalo 16 autora, profesora književnosti, književnika i naučnih radnika pod budnim okom akademika Rajka Petrova Noga. "Spomenica je posebna po tome što nema spomeničarski prigodan karakter, već su autori tekstova preispitivali naučni doprinos Novice Petkovića srpskoj književnosti i lingvistici. Spomenica samim tim će predstavati nezaobilaznu literaturu svakom istraživaču književnosti", istakao je na promociji profesor Branko Letić

Profesor Miloš Kovačević na promociji je istako da je Novica Petković prvi književni teoretičar poslije Bogdana Popovića koji se bavio stilistikom, a to zanči da je prekinuo ćutanje koje je trajalo skoro 60 godina. Četrnaest knjiga koje je objavio Novica Petković temama kojima se bave, temeljnošću i naučnim karakterom svrstavaju ga kako je istakao Miloš Kovačević u najvećeg lingvistu među kritičarima i najvećeg kritičara među lingvistima. Spomenica koja je podjeljena u tri dijela osvjatljeva ljudski, moralni i naučni lik Novice Petkovića, podsjećajući da je upravo on utemeljio novi način proučavanja književnosti.

U kulturnoj javnosti profesor Novica Petković ostaće upamćen po svom ukupnom naučnom i pedagoškom radu, analitičnoj misli, posvećenosti, istančanom duhu. U sećanju njegovih studenata ostaće divna predavanja koja je tihim glasom profesor postupno kazivao ponirući sloj po sloj u neiscrpnu književnu tradiciju, otključavajući mladima i ona najsloženija dela. Čovek posebne harizme i skromnosti, strog ali i pun razumevanja, učio je svoje studente da duhovne vrednosti literature počinju da zrače tek kad ih rasvetlimo i na dnevno svetlo izvedemo. A za one koji nisu imalu sreću da ga slušaju možda će Spomenica malo nadoknaditi taj nedostatak.


25.03.2010 | RTVIS
Sačuvana
Angelina
Administrator
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 6314



« Odgovor #8 poslato: Septembar 20, 2012, 08:51:32 am »

*
Branko S. Letić*
Katedra za srpski jezik i književnost
Filozofski fakultet Pale
Univerzitet u Istočnom Sarajevu


SPOMENICA KAO NAUČNO DELO**

(Spomenica akademiku Novici Petkoviću, ANURS, Zbornik monografija, knj. VII , Odjeljenje književnosti i umjetnosti, knj. VI, Banja Luka, 2009)
 

1.

Akademija nauka i umjetnosti Republike Srpske objavila je Spomenicu dr Novici Petkoviću (1941—2008), svom redovnom članu i naučniku izuzetnog, slavističkog, značaja. Spomenicu je uredio akademik Rajko Petrov Nogo, Petkovićev prijatelj i saradnik. On je za ovaj zbornik radova o liku i delu Novice Petkovića angažovao šesnaest autora, stručnjaka za pojedine naučne discipline kojima se Petković bavio i oni su — umesto omaža prijatelju i uvaženom naučniku, karakterističnog za ovakvu spomeničarsku publikaciju — preispitali i prevrednovali, svako prema problematici kojom se bavi, Petkovićeve doprinose u pojedinim naučnim poljima. Po tome, ova Spomenica ima sva obeležja naučne monografije, i to ne samo po opisu jednog predmeta, nego i po njenom jedinstvu, metodološkom i stilskom: nju kao da je pisao jedan monograf a ne šesnaest stručnjaka o šesnaest tema. Veliku zaslugu u tome ima urednik, koji je svoj posao obavio autorski i u metodološkom i kompozicionom i tehničkom pogledu. Tako su i razmatranja pojedinih Petkovićevih naučnih radova objedinjena iznutra, u logična poglavlja jedne sveobuhvatne studije.
 
Prvom delu radova, analognom poglavlju monografije, mogao bi da stoji naslov "Čovek i vreme". U njemu je Novica Petković sagledan u duhovnom prostoru i kulturnom kontekstu koje su obeležili dinamični društveni procesi i sukobi političkih i nacionalnih elita. Tu nije njegova biografija: ona je sadržana u njegovoj autobiografskoj ispovesti, u Intervjuu za Drugi program Radio Beograda i propratnoj hronologiji biografskih vesti, štampanim na kraju knjige. Ti tekstovi, po svojoj či-njeničkoj prirodi sa nizom vesti o Petkovićevom biografskom vremenu, bremenitom brojnim protivrečnostima, mogu da budu i dokumentarni, naučni, aparat radovima u prvom poglavlju.
 
Za to doba ilustrativne su dve knjige. Jedna je Filozofija palanke (1969) Radomira Konstatinovića, čija je prethodnica upravo Petkovićeva slika palanačkog mentaliteta u kulturnom i književnom modelu onovremenog Sarajeva, nastala tri godine pre Konstantinovićevog dela. Razlika je samo u tome što je Petkoviću njegov kritički osvrt doneo gnev sredine, dok je Konstantinovićeva knjiga brzo postala kultna, i to za mnoge ostala do danas. Druga knjiga, takođe ilustrativna za to vreme, jeste skup polemičkih tekstova pod naslovom Te vjetrenjače (Zagreb, 1977) Predraga Matvejevića: to je, u stvari, njegov intelektualni obračun s dogmatskim čuvarima sistema (posebno u BiH, gde je bilo najviše političkih slučajeva), koji su poput komičnog Servantesovog junaka jurišali na izmišljene protivnike. Novica Petković je bio žrtva apsurdne zabune u toj političkoj hajci na vetrenjače, o čemu i urednik neposrednije govori u "Uvodnoj riječi", i smišljene odmazde povređene političke vrhuške.
 
Ali, kao što je to razložno zaključio Dobrica Ćosić u prvom radu Spomenice, N. Petković se "nije povijao pred vlašću, ni pred javnim autoritetima, niti se smanjivao pred uspešnima od kojih je zavisila njegova profesorska i naučnička karijera". On je, kako je to u zaključnom radu prvog poglavlja primetio o svom profesoru Vladimir Dimitrijević, u tom bezbožnom vremenu nalazio smisao u književnosti, svojoj religiji, da bi u njoj, a posebno u poeziji, kako je to opet primetio urednik poetski tumačeći Petkovića njim samim, bio "zlaćana pčela", za B. Stojanovića "radilica", kojoj je, s obzirom na njeno naučno "saće", jedini put bio "let uvis", u vrh nauke.
 
Između prvog dela, o čoveku i vremenu, i drugog, o naučniku i nauci o književnosti, urednik je, kao rezime prvom delu i svojevrsnu dokumentarnu fusnotu, smestio Petkovićev polemički tekst sudbonosan za njegov odlazak iz Sarajeva: taj tekst, "O jednoj doslednoj nedoslednosti", logični je međaš između dva naznačena dela knjige i neophodna psihološka pauza pred čitaočev ulazak u Petkovićev naučni svet.
 
2.

Drugi deo, o Petkovićevom naučnom radu, sastoji se od deset priloga danas najeminentnijih znalaca srpske moderne književnosti, koji su, svaki za sebe, načinili uvide u pojedina naučna polja N. Petkovića. Zanimljivo je i to da svaki ovaj rad, ma koliko iza njega stajao afirmisan naučnik, deluje više kao tematsko poglavlje o pojedinim segmentima Petkovićevog naučnog rada u jedinstvenoj autorskoj studiji, nego kao zasebni autorski tekst. I to je jedan od rezultata urednikovog kompozicionog i strukturnog potčinjavanja pojedinih tekstova funkciji celovite studije. U njima je u prvom planu Novica Petković, pouzdani tumač književnih dela i poetika pojedinih pisaca, skrupulozni priređivač kritičkih izdanja, besprekorni stilista i esteta, uvek sagledan u relacijama modernih naučnih škola i teorija, kod nas i u svetu. I uvek su se zaključci, na svakom pojedinačnom segmentu, svodili na konstataciju da Petkovićevi radovi predstavljaju najviše domete do kojih su stigla moderna tumačenja književne umetnosti.

Bio je, dakle, potreban ceo tim stručnjaka da deo po deo, mozaički, predstavi Petkovićevo naučno delo, jer se ono teško može obuhvatiti jednim pogledom, pogotovo bez potrebne vremenske distance. Upravo to su ovde pokazali i najpozvaniji stručnjaci stavljajući pod analitičku lupu Petkovićeve radove u svakom od obrađenih segmenata. Svi oni, od Svetozara Koljevića do Ranka Popovića, koji uokviruju autore priloga o Petkovićevom naučnom delu i njegovim naučnim metodama (Ljubiša Jeremić, Jovan Delić, Dušan Ivanić, Miloš Kovačević, Ivan Negrišorac, Davor Miličević, Branko Stojanović, Goran Maksimović) pokazuju kako se radovi Novice Petkovića, i u segmentima koje su obrađivali, svojim slojevitim doprinosima opiru svođenju u konačne sudove. U svim radovima uvek je bio u prvom planu predmet obrade, Petković naučnik i tumač književnosti. Zato je, uostalom, jedan prigodni, spomeničarski oblik dobio sve atribute koherentnog, monografskog, naučnog dela.
 
Tom utisku doprinosi i treći deo monografije sačinjen od Petkovićevih tekstova izvan objavljenih knjiga, koje je sakupio, i skupa s njegovim intervjuima i snimljenim razgovorima, priredio i studijom o Petkovićevom duhovnom portretu propratio Dragan Hamović. Ceo taj deo je i neophodna dopuna prethodnim radovima, njihova naučna aparatura, ali i kompozicioni okvir monografiji o Novici Petkoviću: Hamovićevi obrisi duhovnog portreta N. Petkovića, zasnovani na naknadno objavljenim tekstovima i zabeleženim iskazima, zatvaraju prsten o Petkovićevom biografskom liku, ljudskom i moralnom, sa sećanjima savremenika (D. Ćosića, R. Vučkovića, B. Letića, S. Gordića i V. Dimitrijevića), predmetom prvog dela Spomenice. Pri tome, u skladu s još neuokvirljivim dometima Petkovićevih naučnih doprinosa, Hamović predviđa i buduće zračenje njegovog naučnog i ljudskog zaveštanja: "A nama, još uvek aktivnim i obaveznim prema svome pozivu, rečena oglašenja mogu poslužiti kao radni podstrek u vremenima što predstoje".
 
Na kraju ove knjige je impozantna bibliografija radova N. Petkovića i dosadašnjih radova o njegovom delu. Oni grafički pokazuju i obim njegovog naučnog rada i njegovo mesto u našoj savremenoj nauci. Kad se ovako sagleda Spomenica akademiku Novici Petkoviću, onda se mora zaključiti da je reč o skrupuloznom naučnom delu koje će biti nezaobilazna literatura svakom budućem istraživaču srpske književnosti uopšte, i njene poetike i stilistike posebno. Ono što je pojedinačno, u naslovima radova N. Petkovića, postalo je, a to ova knjiga pokazuje i koncepcijom i izvedbom, opšte u krajnjim rezultatima. Autorskim postupkom u uređivačkom poslu, R. P. Nogo je doprineo naučnom karakteru ove Spomenice koliko i njegovi saradnici, autori pojedinih priloga. S te strane je i ovo Akademijino izdanje pravi naučni poduhvat, dostojan naučnika i čoveka Novice Petkovića.


_____________

  * vucilovac@hotmail.com
** Sa promocije Spomenice akademiku Novici Petkoviću na Filozofskom fakultetu u Istočnom Sarajevu, Pale, 23. marta 2010.
Sačuvana
Angelina
Administrator
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 6314



« Odgovor #9 poslato: Februar 28, 2013, 05:16:01 pm »

**

UVOD U SPOMENICU NOVICI PETKOVIĆU


Za godinu dana koliko nije među nama o Novici Petkoviću i njegovom djelu pisano je bezmalo više i bolje nego za čitava života. Tako to valjda biva sa onima koji drugima priskaču da pomognu, poprave i podrže, a njima nema ko. I po tome se znalo da smo ispratili samotnika. Tek kada je otišao, opsjetili smo se koga smo imali. Pišući o Petkovićevom nastojanju da se u vrijeme svakojakog osipanja ostvari kritička vizija kontinuiteta i kompaktnosti srpske kulture, jedan autor je u ovom zborniku, između ostalog, zapisao i ovo: "U godinama i decenijama koje predstoje — a u kojima će naše prvo i posljednje pitanje biti pitanje našeg doslovnog duhovnog opstanka — tek ćemo postati svjesni upražnjenog mjesta koje ostaje iza ovog posvećenika riječi."

Spomenica Novici Petkoviću — a valjalo bi vratiti stari sjaj nekim riječima — ima pet poglavlja. Pođimo redom.


1.

U prvom poglavlju su sjećanja. Dobrica Ćosić, Nestor savremene srpske knjiže-vnosti, u kratkom zapisu koji već u naslovu izriče visok sud o Novici Petkoviću ("Uzor književnog teoretičara i profesora") svjedoči kako se Novica Petković "nije povijao pred vlašću, ni pred javnim autoritetima, niti se smanjivao pred uspešnima od kojih je zavisila njegova profesorska i naučnička karijera". I malo dalje: "Učinjena mu je velika nepravda neizborom za člana Srpske akademije nauka i umetnosti. Smatram taj događaj dvostrukim gubitkom."

Sjećanja Radovana Vučkovića ("Novica Petković iz moga ugla") i Branka Letića ("Sarajevski period Novice Petkovića") lijepo se prožimaju i nadopunjuju, a u ponečemu i razilaze. Obojica su Petkovićeve kolege sa Filozofskog fakulteta u Sarajevu i obojica izbliza svjedoče o Petkovićevom sukobu sa sarajevskom ne samo književnom čaršijom, o vremenu omraze i svakojakih podozrenja. Sve je počelo jednim polemičnim, načelnim odgovorom "bosanskom duhu", a završilo se izgonom iz Sarajeva kada je duh izašao iz flaše.

"Sećanja na Novicu Petkovića — iz novosadskog ugla" Slavka Gordića u znaku su onog paradoksa da obično pišemo malo o onima o kojima mislimo često i prisno. Podvlačeći svoj doživljaj srodstva Zorana Mišića, Miodraga Pavlovića i Novice Petkovića, onaj "dar intimnosti sa materijom o kojoj pišu", Gordić istovremeno ističe — "jer sa intimnošću retko druguje disciplina" — da je svaki od pomenutih i izrazito "uredan duh".

Prvi dio Spomenice okončava se veoma živopisnim "uspomenama bivšeg studenta" Vladimira Dimitrijevića ("Profesor i pomeždenje"), a pomeždenje je ono stanje između života i smrti — iz kojih se pomalja reljefan portret Profesora, posvećenika teksta, koji je religiju zamijenio književnošću. Dimitrijevićevo sjećanje završava se molitvom za Pravednika, za dušu "usnulog sluge Svoga, Kosovca Novice, u mestu svetlom, u mestu odmora, odakle odbeže sav bol, tuga i uzdisanje".

U drugom poglavlju preštampavamo često pominjani polemički odgovor Novice Petkovića ("O jednoj doslednoj nedoslednosti") na tekst Muhameda Filipovića "Bosanski duh u književnosti — šta je to?" Riječ je o Petkovićevom odgovoru na Filipovićev tekst iz daleke 1967. godine, u kome je Filipović tvrdio da je srpska književnost u Bosni i Hercegovini, koja je svoj vrhunac dostigla u djelima Ive Andrića, "Bosnu više dijelila, nego li mnoge vojske koje su preko nje marširale i u njoj krv prolijevale". Petkovićev odgovor pominjali su i Vučković i Letić, a pominju ga i neki drugi autori u ovom zborniku. Stariji su ga možda zaboravili, a mlađi ga kanda nisu ni čitali, pa je dobro podsjetiti se šta je i kada Petković prepoznao i kako je tim prepoznavanjem počelo njegovo stradanije koje će se završiti preseljenjem iz Sarajeva u Beograd.

3.

U trećem poglavlju autori su Petkovićevom djelu prišli iz raznolikih uglova i svojim prilozima osvijetlili gotovo sve važnije oblasti kojima se Petković bavio.

Tako Svetozar Koljević ("Kulturološki značaj književnih tumačenja Novice Petkovića") razmatra samu srž Petkovićevih doprinosa identitetu "svekolike srpske kulture i književnosti kao njenog najartikulisanijeg izraza, koji neminovno ponire i u jezičko pamćenje njenih veoma raznovrsnih sudbina i zaokruženja", ali govori i o nizu tzv. kulturoloških nesporazuma koji su u kritici pratili neke naše velike pisce. Koljevićev tekst sa početka ovog poglavlja zanimljivo se doziva sa tekstom Ranka Popovića koji je štampan na kraju ovoga odjeljka, između ostalog i sličnim citatima — da mi svoju kulturu nosimo kao stonoga svojih stotinu noga, i da poezija u svakom času živi sa cijelom svojom istorijom — pa tako uokviruju i priloge drugih autora o Petkovićevoj viziji književnosti kao spasonosnom okeanu smisla i pamćenja.

Vraćajući sjaj jednoj starinskoj riječi koju je stavio u naslov svoga rada ("Novica Petković, obnovitelj srpskog književnog znalstva") Ljubiša Jeremić, i sam vrsni znalac proze, Petkovićevu je obnovu književnog znalstva jasno razlučio od svakojakih ezoteričnih teorija, književnog arhivarstva i omeđenog imanentizma, jer je Petković "metodološke pretpostavke jednog istraživačkog pristupa učinio prozir"nim tako što će biti optimalno domišljene u svojim najopštijim određenjima, kao što će jednako biti proveravane u dodiru sa datom književnom građom, to jest, sa obrađivanim umetničkim tekstom". Jeremić je Petkovićevu obnovu književnog znalstva osobito pratio u studijama o djelima Borisava Stankovića i Miloša Crnjanskog.

Najobimniji rad u ovom poglavlju potpisuje Jovan Delić ("Novica Petković kao tumač Miloša Crnjanskog i Momčila Nastasijevića") jer su i Petkovićevi doprinosi, uz Borisava Stankovića, o ovoj dvojici velikih pjesnika najveći. Delićeva uzorna vještina da složenost prevede u jednostavnost, a ono što j e neprozirno izoštri, izbistri i učini jasnim, postala je obrazac interpretativnog umjeća.

Ocjena priređivačkog rada Novice Petkovića došla je od Dušana Ivanića ("Tekstologija u naučnom opusu Novice Petkovića") koji je, između ostalog, i sam znalac ovakvih poslova, pa zato njegove pohvale Petkovićevom priređivačkom radu imaju veći značaj. Nigdje Ivanić u svom prilogu nije izašao izvan okvira teme osim, možda, u posljednjoj rečenici koja baca jarku svjetlost na Petkovićev opus u cjelini: "Tu, u hipostazi nijanse našao je Novica Petković smisao ne samo tekstološkog rada, već, rekao bih, proučavanja književnosti."

Miloš Kovačević u svome prilogu ("O stilističkim pogledima Novice Petkovića") najprije konstatuje da je stilistički doprinos Novice Petkovića začudo zaobiđen, a onda sa izrazitim stručnim kompetencijama pokazuje da je Novica Petković "najveći književni stilističar koga su Srbi imali".

Ivan Negrišorac se u svom radu ("Stanislav Vinaver i vinaverovske teme u kritičkom diskursu Novice Petkovića") pozabavio inspirativnošću eseja i ideja Stanislava Vinavera za Novicu Petkovića koji je, koliko je pisao, njegovao dijaloški odnos sa Vinaverovim razumijevanjem jezika i stihovne problematike, ali je važna pitanja jezičkog utemeljenja moderne književnosti formulisao i rješavao na suštinski drugačiji način. Namjesto slobodnog esejiziranja i pjesničke intuicije, Novica Petković je stavljao "naučnu proceduru, čvrsto utemeljenu u modernoj lingvistici i poetici". Novica Petković je, tvrdi Negrišorac, "u srpskoj teorijskoj misli dao primere najstrože naučne procedure, ali je istovremeno ostao vazda otvoren za intuitivna naziranja i pesničke slutnje".

Davor Miličević ("O stolpnicima i otšelnicima srpske poezije") suštinu Petkovićevih istraživanja traži u Petkovićevom dinamičnom odnosu prema tradiciji. Petković "postojanost nacionalne poetike provjerava na njenim najnestabilnijim tačkama", kod pjesnika koji su "na prvi pogled ili buntovni rušitelji tradicije ili tihi, samonikli usamljenici", "kao stolpnici i otšelnici srpske poezije koji su tu finu nit predanja uprkos svim iskušenjima uspjeli da prevedu u novo vrijeme". Pa tako i otklon od tradicije učinili tradicijom.

Prilog Branka Stojanovića ("Kao radilica") jednim dijelom priziva sarajevska sjećanja na podozrenja u kojima je djelao Novica Petković — "Samo vi, profesore, enkodirajte i dekodirajte, budite sigurni da Vas mi odlično razumijemo" — a drugim dijelom podvlači izvjesne esejističke konstante Novice Petkovića, poglavito povodom knjige Slovenske pčele u Gračanici. Meni je naročito drago, jer je tačno, Stojanovićevo zapažanje da se Novica Petković po još jednoj osobini od mnogih razlikovao, "a to je da je on mnoga svoja znanja, nesebično i sa neviđenim entuzijazmom, rasipao i darivao drugima".

Goran Maksimović je u svom radu ("Kritičar u ogledalu poezije") kratko prošao kroz cjelokupno i raznoliko Petkovićevo djelo, ali je pažnju naročito usmjerio na Petkovićevu hrestomatiju Poezija i kritika, a onda i na posljednju za života objavljenu knjigu Slovenske pčele u Gračanici, da bi na kraju odrešito zaključio: "Nijedan naš savremeni teoretičar književnosti, književni kritičar i istoričar književnosti nije tako brižljivo njegovao jezik i stil svoj ih naučnih rasprava, nijedan nije stvorio tako kristalno izvajane rečenice, kao što je to činio Novica Petković."

Da ponovimo, tekst Svetozara Koljevića je na početku, a Ranka Popovića na kraju ovog poglavlja, u kome su stručno razmatrane knjige, ideje i stil Novice Petkovića. Popović u svome ogledu ("Novica Petković i poetika srpske književnosti") pomno prati Petkovićev odnos prema poetici i unutrašnjoj istoriji srpske književnosti, da bi na kraju zaključio kako kod Novice Petkovića mnogo toga zadivljuje: "metodološka utemeljenost koliko i stilska izbrušenost izraza, dar filozofskog promišljanja koliko i živ osjećaj za jezik, preciznost lingvističke analize koliko i dah čiste pjesničke slutnje".

Popović je jedan od petorice — ako sam dobro izbrojao — bivših Petkovićevih studenata koji u ovom zborniku pišu o Profesoru, a koji svjedoči da je Novica Petković i kao predavač bio od najrjeđe vrste onih koji "umiju da prenesu plamičak unutrašnje vatre" i da je, eto, on "imao sreću da se kao student u to uvjeri".

Još je jedan bivši Petkovićev student "krivac" što se Spomenica Novici Petkoviću znatno razlikuje od sličnih zbornika. Onaj kome su se posrećili i naslov i sadržaj knjige Slovenske pčele u Gračanici, a koju je za Petkovićevog života znalački priredio birajući u nju tekstove koji nisu bili ušli ni u jednu do tada objavljenu Petkovićevu knjigu, dakle, Dragan Hamović, sličan je posao obavio i za ovaj zbornik. Pod objedinjujućim naslovom "Iz ostavštine" u ovu "knjigu u knjizi" ušli su različni, i treba li reći, izvrsni tekstovi o Simi Milutinoviću Sarajliji, Ivi Andriću, odjeku Jovana Dučića u savremenom pesništvu, o srpskoj književnosti u dvadesetom vijeku, o Vasku Popi, Zoranu Mišiću, Dragiši Živkoviću, Kirilu Taranovskom, Svetozaru Petroviću, Slavku Leovcu ...

Posebnu svježinu ima Petkovićev neobjavljen, a na Drugom programu Radio Beograda u junu 1992. godine emitovan, dug, koncentrisan, rezolutan, i što je za Novicu Petkovića rijetkost, i ispovijedan razgovor sa Milošem Jevtićem koji baca naknadnu svjetlost na život i djelo Novice Petkovića. Imajući uvid i u druge Petkovićeve razgovore, Dragan Hamović je priložio svoj zapis ("Obrisi jednog duhovnog portreta") iz koga se Petkovićev portret pomalja, tim izrazitije što je razgovor o kome je poglavito riječ smješten "u prelomne i strašne godine za srpski narod i njegovu književnost i kulturu. Merodavnost tolikih Petkovićevih uvida i sudova, iznesenih mimogred (česta njegova reč) u ovim razgovorima očigledna je i upućujuća, do današnjih dana, obeleženih svakovrsnim smutnjama i zamućenjima". Petkovićeva vjera u kulturu kao opštenarodnu, kolektivnu memoriju možda nam je danas potrebnija nego juče.

5.

"Kratku biografiju Novice Petkovića" uradila je Petkovićeva životna saputnica, Moskovljanka, naša Ruskinja Marina.

"Bibliografiju akademika Novice Petkovića" potpisuju Slavica Nestorović-Petrovski i Nataša Belić. U ovu temeljito rađenu bibliografiju ušle su i dojučerašnje odrednice.

*

Priređivač ovog zbornika imao je sreću da dugo druguje sa Novicom Petkovićem. Tamo, u Sarajevu, u našem malom kružoku u koji su nas neprilike zbile, mi smo jedni drugima čitali rukopise, ali se znalo da je nešto pročitano tek kada bi prošlo kroz ruke Novice Petkovića. Ne znam jesu li kakvu korist drugi imali od mene, ali u tom kružoku ja sam bio višestruki profiter, jer sam pored redovnog školovanja, u dugim razgovorima, šetnjama i porodičnim okupljanjima slušao pored Novice Petkovića i Svetozara i Nikolu Koljevića, recimo. Danas, i sa radošću i sa tugom kažem da su to bili moji univerziteti.

I na kraju, malo dokumentarnih detalja.

Pred Vidovdan 1979. godine umrla je Stevanu Raičkoviću žena Bojana. Da mu se nađemo, pred jesen, pozovemo ga u goste. I sa njim Matiju Bećkovića, čuvenog sa svojih terapija smijehom. Lijepo je u kući, ama je u Bosni još ljepše u šumi. Ko velimo — u prirodi nema policije, pa se može na miru glasno i slobodno zboriti i na svačiji račun šaliti. U Krivajevićima, na Nišićkoj visoravni iznad Olova, Nikola Koljević je imao vikendicu. U nju se smjestiše naši gosti. A mi im obdan dolazili. Da bi Stevan, makar na tren, jade zaboravio, potrudiše se i sunce i mjesečina. Prosuše što već nebeska svjetlila umiju prosuti kroz jelove grane. I čovjeku zaista laknu. Kome ne bi laknulo kad vidi da u žalosti nije sam.

Ama nije zaludu Andrić pisao da se u Bosni svaki dram nježnosti dušom plaća. Kod tolikih lopova i bitangi koji su onoj zemlji o glavi radili, nas su, po šumama i gorama, snimali, prisluškivali i špijali, a onda neke saslušavali i dušu na pamuk vadili. Da su naivni, da će jednom uvidjeti kako su ta dva beogradska emisara došla da izvrše aneksiju. Znaju li oni da su to srpski pjesnici. Znaju li oni šta je Beeeograd. Kad saslušanjima ne iznudiše šta su željeli, počeše priviđenja. Da smo u bosanskim šumama spremali nekakav kongres. Da nas na Sinjajevini čekaju Đilas i Ćosić... A sve zato što su tada tamo bili pohapsili neke islamiste, pa su im trebale simetrije na ovoj drugoj strani. Da stvar bude sasvim tragikomična, Novica Petković nije ni dolazio u Krivajeviće, i mogu da zamislim kako se osjećao kad su ga nabijedili da je govorio ono što nije govorio i bio onamo gdje bio nije. Docnije će se pronijeti vijest kako su Petkovićev glas na snimku zamijenili sa glasom nekog drugog. "Samo Vi, profesore, enkodirajte i dekodirajte, budite sigurni da mi znamo šta mislite!"

Pa ipak, ipak, kad danas vratimo traku sjećanja, ko zna zašto je to sve bilo dobro. I mada narod kaže da su dvije seobe kao jedna smrt, uz sve nezgode i neprilike, nakon Petkovićevog prelaska u Beograd, uslijedile su dvije "žetvene decenije" njegovih najboljih knjiga i radova.

Mnogi nisu ni znali da je Novica Petković Kosovac, rođen u blizini Gračanice, jer je on izvanredno i akcenatski tačno govorio. I da je to rođenje, gdje smo se svi duhovno rodili, dubinski obilježilo ovog našeg vrhunskog književnog teoretičara, istoričara i kritičara koji je svakojaka svoja znanja i umjenja iz bijelog svijeta monaški i stvaralački upošljavao na našoj književnosti. Ta posvećenička predanost naročito se, recimo, osjeća u krasnom zapisu "Slovenske pčele u Gračanici", gdje se o rukoveti starih narodnih kosovskih lirskih pjesama veze jedan tekst baš onako kako Zmajevi stihovi kažu — "Zujkale su pčele uljanikom / Oko trmke, oko svoje crkve" — a završava se slikom "zlaćane pčelice" što duši koja napušta tijelo pokazuje "puta u nebesa". Književnost, a naročito poezija — za koju je imao dublji, skoro muzički sluh — bile su Petkovićeva crkva, a u toj crkvi on je bio ta zlaćana pčela.


Rajko Petrov Nogo
Sačuvana
Angelina
Administrator
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 6314



« Odgovor #10 poslato: Novembar 25, 2013, 03:21:36 am »

**
OSVRTI

SPOMENICA AKADEMIKU NOVICI PETKOVIĆU — 'OBRISI JEDNOG DUHOVNOG PORTRETA'1


Novica Petković (1941—2008), književni kritičar, esejista, književni istoričar i teoretičar, polemičar, profesor univerziteta, još za života je zaslužio jednu spomenicu jer je, sem jednog izuzetka (Ivan Goran Kovačić, Poezija, 1973) priredio oko dvadeset pojedinačnih dela srpskih pisaca, devet naučnih zbornika i kritička izdanja Sabranih dela Momčila Nastasijevića (1991) i Vladislava Petkovića Disa (2003) i drugi tom Dela Miloša Crnjanskog (1996), knj. 5—6, Pripovedna proza (Priče o muškom; Dnevnik o Čarnojeviću). Istina, u srpskoj istoriji i kulturi retke su ličnosti koje su za života dobile spomenice. Među takve srećnike među piscima, zabeleženo je, spadaju: Jovan Sundečić (1899), Milan Đ. Milićević (1901), Sima Pandurović (1938).

Uprkos tome, sama činjenica da se, na 493 strane B-formata, samo godinu i četiri meseca posle smrti akademika Novice Petkovića, u izdanju Akademije nauka i umjetnosti Republike Srpske i njenog Odjeljenja za književnost i umjetnost, u edicij i Zbornici i monografije, sa potpisima akademika Rajka Petrova Noga, urednika zbornika, i Rajka Kuzmanovića, glavnog urednika edicije Zbornici i monografije, pojavila Spomenica akademiku Novici Petkoviću kao da nas uverava da nacionalne akademije i ne moraju uvek da kaskaju za vremenom, već da i one, osim one osnovne, naučne i edukativne uloge, mogu biti i izdavači čija će izdanja biti objavljena u pravi čas — na dobrobit nauke (u ovom slučaju, nauke o književnosti) i na dobrobit ne samo naučne (univerzitetske) već i svekolike kulturne javnosti. A i na to je, čini nam se, mislio Nogo kada je Reč priređivača počeo rečenicom: "Za godinu dana koliko nije među nama o Novici Petkoviću i njegovom djelu napisano je bezmalo više i bolje nego za čitava života."

Spomenicu akademiku Novici Petkoviću, uz "Reč priređivača", pesnika i esejiste Rajka Petrova Noga, kompoziciono podeljenu na pet, sem jednog izuzetka (Iz ostavštine Novice Petkovića), nenaslovljenih, no tematsko-motivski koherentnih delova, čine tekstovi: "Uzor književnog teoretičara i profesora" Dobrice Ćosića, "Novica Petković iz mog ugla" Radovana Vučkovića, "Sarajevski period Novice Petkovića" Branka Letića, "Sećanja na Novicu Petkovića — iz novosadskog ugla" Slavka Gordića i "Profesor i 'pomeždenje'" Vladimira Dimitrijevića (I); "O jednoj doslednoj nedoslednosti" Novice Petkovića (II); "Kulturološki značaj književnih tumačenja Novice Petkovića" Svetozara Koljevića, "Novica Petković, obnovitelj srpskog književnog znalstva" Ljubiše Jeremića, "Novica Petković kao tumač Miloša Crnjanskog i Momčila Nastasijevića" Jovana Delića, "Tekstološki rad Novice Petkovića" Dušana Ivanića, "O stilističkim pogledima Novice Petkovića" Miloša Kovačevića, "Stanislav Vinaver i vinaverovske teme u kritičkom diskursu Novice Petkovića" Ivana Negrišorca, "O stolpnicima i otšelnicima srpske poezije" Davora Miličevića, "Kao radilica: o Nekim esejističkim konstantama Novice Petkovića" Branka Stojanovića, "Kritičar u ogledalu poezije" Gorana Maksimovića, "Novica Petković i poetika srpske književnosti" Ranka Popovića (III), IZ OSTAVŠTINE NOVICE PETKOVIĆA2: 1. "Mišićev prilog razvitku srpske poezije" (1978)3, "Andrićeva novela 'Most na Žepi'" (1982), "Preuređenje usmenog stiha u poeziji Sime Milutinovića" (1993), "Tumač srpskog pesništva i njegovog razvitka"4 (1994), 2. "'Tuđi glasovi' u Mandeljštamovoj poeziji" (1983), "Razgovor je duši poslastica"5 (1986), "Novi opis stiha"6 (1986), "Lirski palimpsesti"7 (1987), "Na granici jezika i muzike"8 (1996), "Na izvoru žive vode: Srpska književnost u XX veku" (1999), "Zaveštanje velikog profesora. Sećanje: Slavko Leovac (1929—2000) (2000), "Čuvar izvora: Deset godina od smrti Vaska Pope" (2001), "Novica Petković, gost Drugog programa: Razgovarao Miloš Jeftić" (21. jun 1992), "Obrisi jednog duhovnog portreta: Zapis povodom književnih razgovora Novice Petkovića" (IV); "Kratka biografija Novice Petkovića" Marine Petković, "Bibliografija akademika Novice Petkovića"9 Slavice Nestorović-Petrovski i Nataše Belić (V), Registar imena.

Spomenica je okupila devetnaest autora. S dva-tri izuzetka, mahom su to magistri i doktori književnoistorijskih nauka, od kojih su neki, bilo u Sarajevu, bilo u Beogradu, bilo na Palama, radili sa Petkovićem (R. Vučković, B. Letić, S. Koljević, Lj. Jeremić, J. Delić, D. Ivanić, M. Kovačević, R. P. Nogo) ili su pak bili njegovi studenti na Sarajevskom, odnosno na Beogradskom univerzitetu (G. Maksimović, Davor Miličević, R. Popović, D. Hamović, V. Dimitrijević). Neki od Petkovićevih studenata (G. Maksimović, R. Popović) kasnije će raditi sa njim na Univerzitetu u Srpskom / Istočnom Sarajevu — na Filozofskom fakultetu na Palama, dok sam urednik Spomenice nije bio Petkovićev student, ali je sa njim radio na Palama, a i jedan i drugi su bili prisiljeni da, pod političkim pritiscima, preplivaju Drinu, među plemenitu (Nogo — 1982, Petković godinu dana kasnije, 1983). Neskriveni smisao ove (naoko spoljne) napomene jeste u tome što se njome u stvari saopštava da su autori tekstova, neki manje, neki više, većinom izbliza, upozna(va)li i čoveka Novicu Petkovića i njegovo književnokritičko i naučno delo, što se, kao poseban kvalitet, razvidi u njihovim tekstovima. Bilo da su pisani u memoarsko-narativnom ili u esejističko-naučnom ključu, svi ti tekstovi, i načinom na koji su pisani i predmetom koji analitičko-sintetički sagledavaju, doprinose da čitalac Spomenice stiče potpuniji uvid u širinu Petkovićevih književnokritičkih, književnoistorijskih i književnoteorijskih interesovanja, u njegov metod rada10, koji se s vremenom menjao, dopunjavao i usavršavao. I što je još važnije: dok čitamo ove tekstove duboke odanosti, pred nama se pomalja i ljudski lik i naučno delo Novice Petkovića.

A da se, zbog širine tema o kojima kompetentno pišu autori priloga i zbog različitih, uostalom, vrlo legitimnih pristupa Petkovićevom delu, ne bismo izgubili u na momente i zavodljivom tekstualnom tkanju, u središnjem delu zbornika, počev od 237. do 407. strane (središnjem bez obzira na to što on čini četvrto od ukupno pet poglavlja ovog skladno komponovanog zbornika), u prilici smo da čitamo za samog Petkovića zaista karakteristične i u naj većoj meri reprezentativne tekstove iz njegove ostavštine (za budućnost). Dakle, u Spomenici je i čitava (omanja) Petkovićeva nova knjiga, u kojoj se, prema našoj oceni, izdvajaju tekstovi (označeni brojem 1): "Mišićev prilog razvitku srpske poezije", "Preuređenje usmenog stiha u poeziji Sime Milutinovića" i "Tumač srpskog pesništva i njegovog razvitka" (o Dragiši Živkoviću), a u drugom delu te knjige (tekstovi ispod broja 2): "Na granici jezika i muzike" (o poeziji Rajka Petrova Noga), "Čuvar izvora" (o poeziji Vaska Pope), i tekst "Novica Petković, gost Drugog programa). Čitajući ih, mi ćemo se uveriti do kojih se visina vinuo Petkovićev analitički duh ili, zavisno od perspektive iz koje se oni posmatraju: do kojih je dubina dosezala njegova kritička i naučna misao11. Odgovarajući na više pitanja koja se odnose i na poeziju i na poetiku — a slična pitanja Petković je, pišući, godinama postavljao sam sebi — saznaćemo i šta Novica Petković, kao nekada Bogdan Popović, misli o tome šta je veliki pesnik, odnosno šta je velika poezija. ("Nije, u stvari, velika ona poezija koja nam govori o velikim problemima i o velikim događajima. To se samo savremenicima čini. Velika poezija je ona poezija koja pomoću malih pomeranja u jeziku aktivira duboko pohranjene u kulturi egzistencijalne čovekove informacije, obaveštenja i iskustva", tako glasi Petkovićev odgovor.) Iako je, bar u našem doživljaju, u neposrednom životu (nikako u kritici i nauci) ostavljao utisak političkog amatera (da ne kažemo autsajdera), mnoga Petkovićeva predviđanja iz 1992. godine, ponajpre ona koja su se odnosila na sudbinu tadašnje Jugoslavije i u njoj Srbije, potpuno su se obistinila, nažalost. ("Videćemo tek šta će se desiti, što će zavisiti, u prvom redu od političkih rešenja koja će nam biti nametnuta. Međutim, ono što ostaje trajan zadatak i zbog čega se ne sme odustati, jeste — da mi radimo na jedinstvenom sistemu kulture. To je za nas najvažnije... U stvari, nadam se da će ta država, koju ćemo tada imati i koja će, svakako, biti manja, pa će, nažalost, možda čak četvrtina našeg naroda ostati izvan njenih granica, opet prikupiti i opet dati onakve ljude koje je dala mala Srbija u poslednjoj četvrtini XIX veka, koji su pripremili naše bitke za ujedinjenje", proročki je govorio Petković.)

O kome god aspektu Petkovićevog književnokritičkog ili naučnog dela i institutsko-univerzitetskog delovanja da pišu — autori tekstova u Spomenici, budući da mahom spadaju među najbolje srpske književnike ili pisce esejističke i naučne proze, znaju znanje, znaju da misle i da pišu, i to se naprosto vidi i oseća u njihovim tekstovima, koji su, gotovo odreda, prožeti vanrednim razumevanjem "tvornih ideja" Petkovićevih. Stoga i ne želim da te tekstove na bilo koji način razvrstavam ili pak rangiram, ali jedno je svakako sigurno: i Akademija nauka i umjetnosti Republike Srpske, i Rajko Petrov Nogo kao urednik i priređivač Spomenice, i Dragan Hamović kao priređivač četvrtog dela zbornika ("Iz zaostavštine Novice Petkovića"), uz saradnju brojnih autora, sačinili su delo koje će, van svake sumnje, biti međaš u budućim proučavanjima Petkovićevog "književnog znalstva", kako lepo reče Ljubiša Jeremić.

I, kao što je red — pogotovo kada pišemo o knjizi posvećenoj dragom čoveku i vrsnom književnom kritičaru, ovaj osvrt ćemo završiti primedbom da Spomenici nedostaje tekst jednog našeg versologa (stihologa) o Petkovićevom doprinosu izučavanju srpskog stiha. Taj doprinos, kao što se zna, više je nego dragocen.


Branko Stojanović

___________

01 Spomenica akademiku Novici Petkoviću, Akademija nauka i umjetnosti Republike Srpske, urednik akademik Rajko Petrov Nogo, Banja Luka, 2009, 493 str. Sintagma u polunavodnicima iz našeg naslova pripada pesniku i kritičaru Draganu Hamoviću.
02 Ovaj deo je priredio pesnik i kritičar Dragan Hamović, koji napominje da je reč o tekstovima iz periodike, dosad neuvršćenim u Petkovićeve knjige. "Prvi odeljak okuplja obimnije radove, drugi segment čine kraći tekstovi, prikazi i članci koji pomažu da se bolje osvetli Petkovićev doprinos književnom životu i njegov književnonaučni stav", beleži Hamović koji je napisao i izvrstan tekst "Obrisi jednog duhovnog portreta".
03 U zagradi je godina u kojoj je objavljen Petkovićev tekst.
04 Reč je o Dragiši Živkoviću
05 Reč na dodeli Nagrade "Isidora Sekulić" Danku Popoviću za Knjigu o Milutinu.
06 O knjizi Oblik i smisao Svetozara Petrovića (Novi Sad, 1986).
07 O monografiji Lirski istočnici Hatidže Krnjević (Beograd — Priština, 1986).
08 Saopšteno na Dučićev dan, 17. marta 1996, posvećen dobitniku Nagrade "Jovan Dučić" Rajku Petrovu Nogu.
09 Bibliografiju čine: I Posebna izdanja (1968—2007), II Studije i članci u monografskim publikacijama i zbornicima (1964—2008), III Kritike (1962—2004), IV Priređena kritička izdanja, V Priređeni naučni zbornici (1988—2007), VI ostali priređeni naslovi, VII Prevodi, VIII Intervjui (1991—2004), IX Recepcija akademika Novice Petkovića (1968—2009), X Knjige u najavi. Uz sve pohvale autorima Bibliografije za trud, preglednost i primenu savremenih bibliografskih načela, naslov IX dela Bibliografije (Recepcija akademika Novice Petkovića), jezički je dosta nezgrapan; bolje bi bilo: Recepcija dela Novice Petkovića.
10 "Dakle, moji osnovni stavovi su ovi — prvo, da ono o čemu govorim bude, pre svega meni samom, do kraja jasno... Drugo, da to o čemu govorim može biti, koliko god je moguće u našoj oblasti, proverljivo, dakle da onaj ko mene sluša može proveriti ono o čemu ja govorim, da vidi da li je tačno ili nije... I treće, da s ljubavlju govorim o onome što je predmet moga proučavanja", kazao je Novica Petković u razgovoru za Drugi program Radio Beograda. Na istom mestu kaže i: "Volim da spomenem jednu Avgustinovu izreku, koja kaže da je sajdžija onaj koji rasklapa i sklapa satove, ali ako pitate sajdžiju šta je vreme, odgovor od njega ne možete dobiti... Ipak, ono što moram: za studente moram biti sajdžija."
11 "Toj dubini (dubini velike poezije koja... malim pomeranjem u jeziku aktivira u kulturi duboko pohranjene egzistencijalne informacije, obaveštenja i iskustva — BS) želim sam da se približim, i toj dubini da približim onoga ko me sluša", rekao je Petković u tom razgovoru.
Sačuvana
Angelina
Administrator
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 6314



« Odgovor #11 poslato: Novembar 25, 2013, 10:46:37 pm »

**
PRVI INTERVJU


DUŠA KNJIŽEVNOG DELA IZVIRE IZ KULTURE I UVIRE U NJU


Gospodine Petkoviću, razlog ovome razgovoru je celokupno vaše delo i delovanje, a neposredan povod je vaša najnovija — deseta po redu — studija Lirske epifanije Miloša Crnjanskog i nagrada "Mladen Leskovac" koju ste upravo i za nju primili. Crnjanskog tumačite gotovo dve decenije; čime Vas on ovako dugo privlači: ulogom koju je imao dvadesetih godina u avangardnim previranjima, udelom u razvoju srpske književnosti ovoga veka, slikom individualnih i kolektivnih sudbina datim u njegovim najznačajnijim delima?

Tačno je da sam dugo bio zaokupljen Crnjanskim. Ali je sve što sam o njemu napisao stalo između korica omanje knjige. Nisam obuhvatio sva, nego samo neka njegova dela, a nisam dao ni pravu sintezu. Čoveku je — i pred drugima kao i pred samim sobom — teško da prizna šta sve nije uspeo. Pa ipak na kraju to mora učiniti. Sintetičke knjige o Crnjanskom napisali su Nikola Milošević, Aleksandar Petrov i Petar Džadžić. Moja je analiza išla kornjačinim hodom, a počeo sam od posmatranja neobične sličnosti u sintaksi, ritmu i opštem sklopu "Stražilova" i Seoba. Crnjanski tako lako prelazi sa stiha na prozu i sa proze na stih da sam upravo to želeo da ispitam kao zasebnu pojavu. A ispod vidljive pojave skrivaju se razgranate i duboke promene koje je u srpskoj kao i u vodećim evropskim književnostima dovela avangarda. Crnjanski je među tada mladim avangardnim piscima kod nas zauzeo istaknuto mesto možda i prvo. Dovoljno je setiti se njegovog časopisa Dan iz 1919. kao i Lirike Itake takođe iz 1919. godine. S pravom se može reći od Crnjanskog je počelo.

Ali ako je od njega počelo, ako je bio vodeći pisac naše avangarde odmah posle Prvog svetskog rata, ne možemo ga valjano tumačiti zanemarujući književnoistorijski kontekst. Uostalom, književni tekstovi ne vise u bezvazdušnom prostoru sami po sebi uzeti, nego nastaju i žive u jednom posebnom vremenu čiji sat navija i odvija književna evolucija. Književna dela prožima književna istorija, koja je sastavni deo istorije nacionalne kulture. Istina, kod nas se prećutkuje ili odbacuje samo ime avangarde u značenju u kome se ovde upotrebljava. A šta nam se nudi? Prosto modernizam. Modernizam u više navrata, od Vojislava Ilića (pranosioca) do blizu našeg vremena, posle čega sledi postmodernizam. Za istoričara književnosti termini su dobri ako ne prikrivaju, nego ističu stvarne razlike u književnom razvoju. Ako nas dakle, ne uvode u mrak u kome sve krave postaju crne. Kad se modernizmom podjednako naziva književnost pre i posle Prvog svetskog rata, onda taj termin prikriva stvarni antagonizam između Bogdana Popovića i Stanislava Vinavera, Dučića i Crnjanskog. A to znači: između poetike koju je izgradila naša moderna do rata i nove poetike koju — uz dosledno poricanje ove prve — formiraju mladi avangardni pisci posle rata.

Nije nevažno to što se avangardna poetika zasniva na poricanju kanonizovane tradicije. Jer poricanje nije usputno, nego konstitutivno njeno načelo. Otprilike onako kao što se i slobodni stih zasniva na poricanju vezanog stiha. On ga razgrađuje u različitome stepenu. Zato nema slobodnog stiha bez vezanoga. Jer u odnosu na šta bi on onda mogao da bude slobodan? Pesnici koji su slobodan stih shvatili prosto kao stih koji ne podrazumeva nikakva ritmička pravila presudili su sami sebi. Snaga kojom nas plene stih i strofa "Stražilova" dolazi, između ostalog, od podrazumevane metričke podloge koja je dinamizovana u odstupanjima i variranjima u većem rasponu. To se isto može reći, po analogiji, i o rečenici Miloša Crnjanskog. Tek početkom veka, od 1914. konačno je stabilizovana moderna srpska sintaksa. Nije slučajno u to vreme Dučić izneo geslo: "Sintaksa je geometrija misli". Tek zatim je Crnjanski mogao da narušava tu stabilizovanu sintaksu: ritmički je preraspodeljivao rečenicu i njenu prozodiju činio mobilnom kao niko pre njega.

Već je uočeno da ste Vi na nov način pročitali Crnjanskijeva najznačajnija ostvarenja, "Stražilovo", Kod Hiperborejaca i Seobe. Šta je to novo u vašem tumačenju Crnjanskog?

Šta je novo i šta nije, to neka presude drugi. A ne ja. Jedino mogu reći šta sam želeo i šta mi se učinilo da ranije nije dovoljno rasvetljeno kod Crnjanskog. Pre svega, njegov stih i njegovu rečenicu valjalo je nešto opširnije i bliže pisati, a naročito njihov nastanak. Razume se da mi je u tome lingvistika bila od pomoći. Jer se bez nje i ne može. Ali se analiza jezičkog gradiva ne daje sa lingvističkog, nego sa književnog i književnoistorijskog gledišta. A to je načelna razlika, koju ne uočavaju oni koji prosto govore o lingvističkom metodu. Sa književnoistorijskog gledišta nije ništa manje zanimljivo ni odnos Crnjanskoga prema žanrovskim konvencijama. On ih je od početka menjao ili pomerao njihovu ulogu. Vinaver je u tome najdalje išao. Ponekad je daleko išao Rastko Petrović, Crnjanski međutim, posle Lirike Itake, izabrani žanr samo delimično pomera, uspostavljajući izvestan asimetričan odnos. Zato je teško reći da li je knjiga Kod Hiperborejaca roman, memoari ili putopisi. Ona je u isti mah sve to, kao što u tropu postoji i doslovno i prenosno značenje. Čini se da je ovo za Crnjanskog veoma važno. Jer nam, s jedne strane, otkriva da je on upornije i duže od drugih unosio novine u razvoj srpske književnosti. S druge strane, može nam malo odškrinuti vrata njegove tajne koja se sastoji u dvostranom, uzajamnom prelasku između životnih i književnih činjenica, biografije i poetike. Jer je Crnjanski svoju biografiju unosio u poetiku, a poetiku je oživljavao u svojoj biografiji.

Pomenuću najzad i ono za šta sa sigurnošću mogu reći da je novo. Poznato je da su nemački ekspresionisti često posezali za biblijskim motivima. Crnjanski je blizak njima. Ali kod Crnjanskog niko nije bliže razmatrao religijske slike, biblijsku i posebno hrišćansku simboliku. Zbog toga su pojedina mesta u njegovoj prozi i neke pesme ostajali tamni, pa i nerazumljivi. Navešću samo jedan primer. Za Simu Pandurovića ova je strofa bila besmislena:

Šareni prosjaci pod tvojom nogom
rikali bi uzalud za Bogom,
Osmeh bi ti razočaran i blag
padao sa krsta, kao golub
beo i drag.


A ne bi bila besmislena da je u njoj prepoznao transformisanu scenu raspeća božijeg Sina na Golgoti. Otkriva nam to i strofa koja odmah sledi i koja sadrži prikriveni citat iz Matejevog jevanđelja:

A da nebo zagrmi
i raspe kamenje sa puteva strmih
U deveti čas.


Uostalom, Crnjanski je i pripovetku "Legenda" završio skrivenim citatom iz Matejevog jevanđelja: "Glava mu klonu na levo rame. Zemlja se zatrese, zavese se poderaše, ploče popucaše, a beše petak i po zemlji pade tama". Dalji nam dokazi nisu potrebni. Potrebno je, međutim, da donekle izmenimo sliku koju imamo o Crnjanskom: njegov razvoj, njegova poezija i proza, kao i njegova "sumatraistička teorija", složeniji su, zamršeniji i dublji nego što nam se činilo.

Poznato je da u proučavanju književnosti polazite od dostignuća moderne, pre sveta ruske semiotike. Preveli ste veoma značajne studije Lotmana i Uspenskog. Kada ste se susreli sa semiotičkim studijama i njihovim autorima i kako su izgledali ti susreti? Jeste li odmah bili svesni njihovog značaja?

Napraviću mali prelaz, a voleo bih da se to ne shvati kao da sebe poredim s Crnjanskim. on je bio pod očiglednim uticajem nemačkog ekspresionizma. Ali nije voleo da se uz njega pominje ekspresionizam. zato je radije izjavljivao da je futurist. I bio je u pravu ne zato što je zametao tragove, nego zato što bi inače svi — i gde treba i gde ne treba — u njegovim tekstovima nalazili ekspresionističke stilske crte. Nasuprot tome, ja sam redovno isticao ono što sam naučio i preuzeo od ruskih formalista i semiotičara. Sad se često dešava da kod mene nalaze formalizam tamo gde ga zaista nema a i semiotiku tamo gde uopšte nije prisutna. Voleo bih naravno, kad bih mogao, da se ubrojim među semiotičare, ali je za to potrebno drugačije obrazovanje, šire znanje sistematičniji rad. Ono do čega sam bio dorastao jeste da on njih učim. I učio sam od trenutka kad sam se s njihovim radovima prvi put susretao. Teško je reći da li je to bilo slučajno ili ne.

Kod nas nije bilo nikoga ko bi me na te radove uputio. Uz to sam u Sarajevu dosta dugo radio kao korektor, a od kraja 1967. do kraja 1968. bio sam u vojsci. Početkom 1969. iznenada je upražnjeno mesto sarajevskog lektora u Moskvi, pa nisu imali nikoga drugog osim mene da pošalju kao privremenu zamenu. Znao sam za formaliste, a čak sam ih prilično dobro poznavao. Ali nisam mogao da saznam ko je to: J. M. Lotman čiju knjigu Predavanja iz strukturalne poetike ponegde u časopisima citiraju. Ni u bibliotekama nisam mogao doći do nje, pa sam se požalio Nikiti Iljiču Tolstoju, koji mi je odmah iz svoje biblioteke doneo knjigu. Lotmanova strukturalnosemiotička teorija za mene je bila pravo otkriće. Odmah sam knjigu preveo, ali su Nolit i SKZ odbili da je objave. Objavio ju je iduće, 1970. godine, moj sarajevski prijatelj Sava Pujić, koji je zbog nje pokrenuo i novu biblioteku "Lingvistika i poetika". Bio je to zapravo prvi prevod Lotmanovih Predavanja. Primerke sam mu predao, kad sam se s njim i upoznao, krajem januara 1971. On me je zatim upoznao s B. A. Uspenskim. Razgovori s njima uglavnom su se svodili na ono što su oni govorili, a ja sam slušao i pitao. Septembra 1971. dobio sam, na dve godine, lektorsko mesto u Berlinu. Ono što sam kod Nemaca našao o semiotici nije umanjilo, nego je u mojim očima čak uvećalo značaj ruskih semiotičara.

"Semiotika je središnja disciplina u proučavanju književnosti našeg doba", napisali ste u uvodu knjige Elementi književne semiotike. Čime je semiotika zadužila ovovekovnu nauku o književnosti? Posebno bih Vas zamolio da prokomentarišete prigovore koji se odnose na matematizovanje jezika u tumačenju književnosti, kao i da semiotičko proučavanje ubija, metaforičko rečeno, dušu književnog dela?

Ne, nisam napisao da je semiotika središnja disciplina u proučavanju književnosti našega doba, nego da će semiotika zajedno sa strukturalizmom u jednom zamislivom pregledu književnih teorija XX veka verovatno dobiti središnje mesto. Meni se, naime, čini da je semiotika isto toliko tvorevina kulture našeg veka koliko i, recimo psihoanaliza. To, uostalom, misle i sami semiotičari. A nije li postepeno gašenje interesovanja za semiotiku pri kraju veka takođe jedan od dokaza za sve to? Od početka veka je samo književnost u prvi plan dovodila, pokazivala, ogoljavala konvencije na kojima kao kulturna ustanova počiva. Pojačana svest o svojoj uslovnosti, znakovnosti, to i jeste pojačana semiotička svest. Velika igra koju je avangarda započela, a na strani i kod nas, u razgrađivanju nasleđene tradicije dovela je u samu žižu književne, jezičke i sve ostale znakove na kojima kultura počiva. Recimo, Rastko Petrović u Burlesci gospodina Peruna boga groma prosto se igra razgrađenim vremenom, prostorom i jedinstvom romaneskne radnje. Sa ovakvim je delima saobrazna semiotička analiza, kao književno lice i teorijsko naličje.

Opšta semiotika polazi od stava da je kultura sačinjena od znakovnih sistema. Ona služi za prenošenje obaveštenja. Ali predmet o kome vas obaveštavaju oni zapravo modeluju. Stoga se podrazumevaju i izvesna saznanja do kojih se došlo u teoriji informacije, kibernetici i teoriji modelovanja. Sa tim su saznanjima dospeli neki termini i analitičke procedure čije je poreklo u matematičkim disciplinama. Otuda famozna matematizacija, koja je — kao i svako preterivanje — više štetila no što je koristila čisto književnoj semiotici. Semiotika ne ubija dušu književnog dela. Jer ta duša — ako ćemo pravo — izvire iz kulture i uvire u nju. A semiotika zapravo otvara put ka tako shvaćenom izvoru i uvoru.

U osnovu svojih književnoteorijskih razmatranja postavili ste pitanje određenja i naučnog opusa književnog teksta. U tome opisu bitnu ulogu imaju njegova dvostruka organizacija, okviri, prebacivači. U kojoj meri je moguće dati pouzdan opis prirode književnog teksta? i pitanje koje se logično pamćenje: zašto je ovaj problem, uprkos ogromnom značaju za nauku o književnosti, dosada bio zanemarivan?

Za nauku o književnosti najteže je pitanje šta je to književni tekst i po čemu se on razlikuje od neknjiževnog. Pa ipak, svako tumačenje književnosti polazi od prećutnog uverenja da nam je jasno šta jeste a šta nije književni tekst. Kao i toliki drugi, ja takođe polazim od izvesnog svog uverenja, koje sam dvaput ili triput pokušao bar delimično da obrazložim. Upravo sam u tome najviše i tražio pomoć od semiotičke teorije koju su drugi izgradili. Lingvistika, očigledno, ne može odgovoriti šta je književni tekst. Semiotika nas upućuje na kulturu, tek se u njoj razabira koji jezički tekstovi imaju ili mogu imati književnu ulogu. Kultura bi onda morala imati neka sredstva kojima čitaocu/slušaocu signalizuje s kojom vrstom teksta ima posla. Da li, recimo, jedna zamisliva čisto usmena kultura ima takva sredstva koja idu uz književne tekstove? Tada u polje naše pažnje ulaze prebacivači koje nalazimo na početku zabeleženih usmenih tekstova. Poslovica je književni tekst. Ispred nje ide prebacivač "štonoriječ". On služi da nam signalizuje, da nas praktično prebaci iz običnoga govora (teksta) u jedan poseban: poslovični, književni. Karadžić je naziv za žanr poslovica pozajmio od Rusa. Tu ulogu je u našem narodu imao upravo navedeni prebacivač. To se lepo vidi u jednom uzgrednom objašnjenju koje je Branko Miletić dao u udžbeniku iz fonetike: "štonoriječ", "što ono ima riječ" = "poslovica".

Prebacivač sasvim prirodno prelazi u naziv za žanr. Jer nam i on kao ime žanra kaže: to što ćete čuti jedna je posebna vrsta jezičkog teksta. Ali po čemu je književni toliko poseban u odnosu na običan jezički tekst da se to mora i signalizirati? Izvestan odgovor na ovo teško pitanje daje nam pažljiva analiza malih usmenih tekstova kao što su izreke i poslovice. Tu otkrivamo dvojno kodiranje, poput jezika u jeziku, što sve skupa ulazi u osnovne osobine književnog teksta. Ovde se ne može dati puna analiza, nego je samo nagoveštavam. Ukazujem bar na jedan novi put kojim nas je semiotika povela ka rasvetljivanju prirode književnog teksta.

Blisko vam je shvatanje Jurija Tinjanova o književnom tekstu kao razvojnoj dinamičnoj veličini u kojoj se svi elementi u stalnom kretanju i promeni. Takvu sliku književnog teksta/dela nalazimo i u Vašim analizama pojedinačnih ostvarenja, recimo Nastasijevićeve "Frule", pojedinih Popinih pesama ili "Stražilova" Miloša Crnjanskog?

Jurij Tinjanov je zaista bio blistav teorijski um. Bolest ga je, međutim, rano omela da produži teorijski rad. Njegovo, određenje teksta kao veličine koja se u svom razvoju od početka prema kraju neprekidno menja i u isti mah čuva celovitost (dinamika između stalnih promena i integracije) predstavlja sam vrh formalističke teorije. Ono nas pomalo podseća na kibernetičku teoriju, koja pojave ne uzima kao date, nego kao stanja koja se zbivaju s izvesnim stepenom verovatnoće. Ovde treba dvoje posebno naglasiti. I Tinjanov je, kao i svi formalisti, svoju teoriju zasnovao na iskustvu avangardne književnosti s početka veka. Dinamizam koji je proklamovao futurizam nalazimo svuda. Nalazimo ga i u tekstovima naših avangardnih pisaca, kao i kod njihovoga možda najboljeg kritičara i teoretičara — Stanislava Vinavera. Stoga neće biti da je slučajno što sam i ja kod Crnjanskog često govorio upravo o dinamizmu. To ne dolazi iz teorije koju bih sam zastupao, nego iz predmeta kojim se bavim.

Drugačija je pojava koju sam želeo da opišem u uzgrednoj analizi Nastasijevićeve "Frule" i nekih Popinih pesama. Nastasijević i Popa smerom jezika poniru po dubini kulturnog pamćenja: kroz folklorne sve do mitskih naslaga slika i značenja. Ko god nije kadar da zajedno s ovim pesnicima ponire u jezik, njemu njihove pesme izgledaju hermetičke i statične. Tu nisu presudne individualne, pesnikove emocije, koje smo navikli da tražimo kod stilogenih reči, tu prestaje da važi prvo "merilo" Bogdana Popovića da "pesma mora imati emocije". Umesto toga suočeni smo s pesničkim modelovanjem jedne slike sveta i čovekove sudbine u njemu. To, razume se, ne da može biti, nego mora biti i slika modernog sveta i čovekove sudbine u njemu. Recimo, Popa se kao u starodrevnim letopisima obraća "Velikom gospodinu Dunavu", ali je u molbi koju mu upućuje sadržan naš današnji ne samo užasan nego i realan strah: i donesi nam, veli mu pesnik, "malo vazduha od kojeg se ne umire".

Tekst jeste celovit, ali nije u sebe zaklopljen i izolovan nego je uključen u šire kontekste, počev od opusa pojedinog pisca do konteksta nacionalne književnosti (i ne samo nje). U vašim radovima, posebno novijim, kontekst nacionalne književnosti je neprestano prisutan. Šta književno tumačenje time dobija, a šta, eventualno, gubi i, posebno, zašto je vama neophodno aktiviranje konteksta nacionalne književnosti?

Medijum književne umetnosti je, naravno, jezik. Neki konkretan nacionalni jezik. Jezik je osnovni i najobuhvatniji sistem na kome se obavlja opštenje u nacionalnoj kulturi, čime se zasniva i njeno jedinstvo. Ali se ne opšti samo sa savremenicima. U našem jeziku s nama govore i naši umrli preci: u njemu su ostavili tragove svoga iskustva. Niko to ne oseća koliko pesnici, a naročito moderni pesnici, koji više ne rade samo na jeziku, nego i u jeziku samom: oni u njemu otvaraju, tako reći, dijahronijski kanal komunikacije. Ponekad se čoveku učini da je to reakcija i pobuna protiv stanja u današnjoj kulturi: ona sve više zaboravlja na dubinu iskustva i pameti koju nam prošlost daje, a okreće se plitkoj sadašnjici. Dakle, već i samim svojim medijumom književnost je vezana za nacionalnu kulturu. Ona je zapravo deo te kulture, pa je stoga ne možemo valjano tumačiti, niti možemo razumeti njen razvoj ako je posmatramo izvan obuhvatnoga kulturnog konteksta. Recimo, Popina poezija je nezamisliva bez srpskog jezika s njegovom bogatom frazeološkom zalihom, bez našeg folklornog nasleđa, usmene a i stare književnosti, pa najzad – ako hoćete — i bez moderne srpske poezije. Navešću jednu zagonetnu Popinu sliku: "nad stavama sećanja i predviđanja", koja niti bi bila moguća niti se može razumeti bez podrazumevana dva stiha iz Pandurovićeve pesme o Beogradu: "Otkada te nisam video, moj Grade, / Nad stavama mirnim Dunava i Save". Treba imati u vidu da se i kod Pope kao kod Pandurovića govori o Beogradu, samo što je Popa to prikrio.

I pitanje koje je nastavak prethodnog. Za semiotičare tekst jeste osnovna jedinica uključena u kontekst kulture kojoj pripada, ali i obrnuto, u njemu se posredno održava celokupna kultura i njeno pamćenje — što njihova istraživanja nužno vodi ka proučavanju kulture kao najopštije celine, "sistema sistema". Vidljivo je to i u vašim radovima, posebno u tekstu o Nečistoj krvi, a objavili ste i zapažen tekst pod nazivom "Balkanska kultura".

U studiji o Stankovićevoj Nečistoj krvi pokušao sam prvi put nešto što je bilo dosta rizično. Ali izgleda da je malo ko to primetio. Pokušao sam — na osnovu ponašanja likova, njihovih doživljaja, kao i opisa koji se daju bilo u pripovedačevo ime — da bar delimično razotkrijem u zaborav već potonulo model stare varoške kulture u kojoj su naši preci živeli. Na žalost, naši se istoričari i dalje zanimaju samo za ono što se spolja vidi i što se faktografski može potvrditi. Kultura, međutim, živi u ljudima, u njihovoj percepciji i doživljajima, a ne samo u običajima. Književnost tu može imati naročiti značaj. I čini mi se da se to kod Stankovića i potvrdilo. Kao što je poznato, u samu osnovicu jednog modela kulture ulazi izvesno uređenje i doživljaj prostora, pa i vremena. Mi možemo reći da na prostor i vreme kultura stavlja gušću ili ređu mrežu zabrana i dopuštenja. Kod prostora se ta mreža u Stankovićevim tekstovima neobično dobro vidi. I vidi se kako likovi reaguju na prostor po kome se kreću, kako ga doživljavaju, naročito prema stepenu njegove otvorenosti ili zatvorenosti. Potanko sam opisao ovakve doživljaje glavne junakinje — Sofke.

Nešto šira ispitivanja, u koja se ovde ne može ulaziti, na kraju su pokazala da kultura iz koje nam Stankovićevi likovi dolaze nije nimalo surova i divlja, kako su kritičari redom isticali, nego je to jedna stara, vrlo utanačena i vrlo složena varoška kultura. Moram priznati da me je blesak te stare kulture ispunio radošću. Jer mi je bliska, jer sam u njenoj blizini odrastao. Izgleda da se tananiji tuđi doživljaji mogu razumeti kad im u susret idu naši sopstveni.

Imate običaj da ponekad u stručnim raspravama kažete: "To je jednostavno, to se lako može objasniti." Mogu li se, zaista, složena pitanja književnosti i proučavanja književnosti do kraja objasniti ili je reč, naprosto, o prekoj potrebi za preciznim govorom u nauci o književnosti?

U književnoj se umetnosti dokraja ništa ne može objasniti. Sva su objašnjenja privremena, dok ne dođu bolja ili drugačija. Evo, i ja sada u ovom razgovoru mirno iznosim objašnjenja, kao da ne znam da su rizična i uslovna, a jesu. Utešno je možda to što nisu samo moja, nego su dobrim delom oslonjena na tuđa: na ono što sam od drugih naučio. Ali bih ipak nešto rekao o preciznom govoru u nauci o književnosti. Prvi uslov za precizan govor jeste razrađena i sređena terminologija. Bogdan Popović je poznatu studiju "Teorija redapored" objavio 1910. Danas mi se čini da je najbolji njen deo posvećen književnoj terminologiji. I da je to najbolje što je o značaju i prirodi terminologije kod nas napisano. Međutim, mnogi radovi o književnosti koji se sada objavljuju sadrže pravu terminološku šumu kroz koju se jedva probijate, ako se uopšte i probijete. Njihovi autori moraju znati da ovakvi tekstovi ničemu ne služe, i da će brzo biti zaboravljeni. Može se, naravno, i o složenim književnim pitanjima govoriti precizno a jasno. Kad smo srećne ruke, pišemo tako. Ali nismo uvek srećne ruke. Niti pišemo uvek u srećnoj dokolici, kad možemo umanjivati nepotrebnu složenost i uvećavati preciznost i lakoću.
Sačuvana
Angelina
Administrator
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 6314



« Odgovor #12 poslato: Novembar 25, 2013, 11:25:48 pm »

**
nastavak

Govorili smo prethodno o kontekstu nacionalne književnosti. Osnivač ste i rukovodilac projekta "Poetika srpske književnosti" (u Institutu za književnost i umetnost) u okviru koje je već objavljeno šest značajnih zbornika. Koji su osnovni zadaci i svrha ovog projekta?

Prvi, minimalni a prećutni zadaci koji se pri osnivanju projekta imao na umu jeste da se proučavanje naše književnosti usmeri na same tekstove, a onda i na udeo koji u njima ima piščev zanat. Što se nekad zvalo piščevim zanatom danas se naziva poetikom, i u prozi kao i u poeziji. Serije radova posvećenih poetici izlaze svuda u svetu, a ovo je prva posvećena srpskoj književnosti. Da je sreće, oko ove serije mogli bi se okupiti najbolji znalci srpske književnosti. Takozvana implicitna, a i eksplicitna poetika, kod mnogih naših pisaca još nije rasvetljena. Takođe je malo proučena poetika usmene književnosti, mada se o samoj toj književnosti inače mnogo pisalo. Čovek se mora iznenaditi kad vidi da je i danas malo onih koji su spremni da književna dela ispituju iznutra, po meri njihove poetike. Radije bi da pišu povodom dela i o onome što ga okružuje. Zato poetička proučavanja dosta sporo napreduju. Sem toga, kod nas ne postoji navika da se kolektivno radi, prema zajednički donesenom planu. Svako se pridržava neke svoje teorije i jedino mu je do nje stalo. A ako ćemo pravo, niko od nas nema izgrađenu sopstvenu teoriju, koja bi bila vredna da je i drugi prihvate.

U maloj ediciji "Poetike srpske književnosti" objavljeni su zbornici o Momčilu Nastasijeviću, Branku Miljkoviću i Vasku Popi. Kao da se, već samim izborom pesnika, hteo da naglasi određeni pesnički kontinuitet u srpskoj književnosti XX veka. Šta je zajedničko ovoj trojici značajnih pesnika?

Moram priznati da je izbor pesnika isto toliko bio slučajan koliko i nameran. Slučajan zato što su ga nametale okolnosti: značajnija pesnikova godišnjica i spremnost kulturne ustanove da finansira štampanje zbornika. Nameran utoliko što se nije razmišljalo o svakom, nego samo o najvažnijim pesnicima. A ti najvažniji — Nastasijević, Popa i Miljković — ispalo je kao da čine jednu od razvojnih linija u srpskom pesništvu. Možda se to nama samo čini, i možda se ono što je svoj trojici zajedničko može svesti na nacionalnu folklornu i opštu mitsku osnovicu koju kod njih nalazimo. U svakom slučaju, kod sva tri pesnika kolektivni zbornici koje smo pripremili bili su prvi koji su njima posvećeni. Zanimljiv je to podatak, koji opominje koliko se kod nas malo proučava poezija. Nadam se da ćemo iduće godine moći da sačinimo zbornik o poeziji Rastka Petrovića, kad pada stogodišnjica njegova rođenja. Ako nađemo ustanovu koja će nam pružiti finansijsku pomoć. Inače se oko ove male serije poetičkih proučavanja okupio zanimljiv krug okupio zanimljiv krug stručnjaka upravo za poeziju, koji su kod nas sve ređi.
   
Pesnici o kojima je reč kao da, nužno, nameću pitanje: može li biti veliki pesnik onaj koji — naravno, u skladu sa pesničkim trenutkom u kojem stvara — ne aktivira vertikalu/dubinu sopstvene kulture i čije delo, u krajnjem izvodu, ne overi sopstvena kultura?

Ovo bih pitanje rado preskočio. Jer je na njega teško odgovoriti. Najpre, ne znam kako bih odredio šta je to veliki pesnik. Bogdan Popović je imao "merilo" za to; ja ga danas već nemam. Još je teže reći šta je overa koju daje sopstvena kultura. Izgleda da sam jednom davno pomenuo tu overu kao presudnu. Maternji jezik i kultura zaista ponekad ne prihvataju ono što im pesnik nameće kao strano telo. Vidi se to dosta dobro kad pesnik eksperimentiše ili kad mu se sintaksa i njena prozodija u stihovima "ukoče", kao da je pred nama prevod sa stranog jezika. Takve su, recimo, međuratne Matićeve pesme. Nadrealistička doktrina pisanja pesama kod njega nije urodila plodom. Ali kad je jednom "otkačio" jezik, i to njegov kolokvijalni oblik, u zbirci Bagdala, Matić je postao značajan i uticajan srpski pesnik. Overa dakle maternjeg jezika, pa i kulture koju on podrazumeva, ipak postoji.

Ne možemo da u ovom razgovoru mimoiđemo vaše priređivanje kritičkog izdanja Sabranih dela Momčila Nastasijevića (1991) koje je s pravom proglašeno kulturnim podvigom. Kako danas, pola decenije kasnije, vidite vaš rad na ovom izdanju i koliko se, nakon Sabranih dela, promenilo Nastasijevićevo mesto u našoj književnosti?

Načela koja sam primenio u priređivanju Nastasijevićevih sabranih dela proverio sam nedavno, kad sam načinio kritičko izdanje pripovedaka i Dnevnika o Čarnojeviću Miloša Crnjanskog. To je drugi tom njegovih dela, koji se pojavio prošle godine. Rukopisi nisu sačuvani, ali je Crnjanski toliko i tako menjao ove svoje tekstove iz izdanja u izdanje da je bilo izuzetno teško naći pravo rešenje. Našao sam ga, u gotovo svim slučajevima, vraćajući se na iskustvo u priređivanju Nastasijevića. A načela su jednostavna. Pre svega, kritičko izdanje mora biti takvo da se njime mogu koristiti ne samo stručnjaci nego i obični čitaoci. Inače bi izdanje bilo preskupo, u malom tiražu. Drugo, sve verzije tekstova sa mnoštvom piščevih dorada valja dati u celini, sa popisom i opisom ispravki ili dorada na istoj stranici ispod teksta. Tako će svaki čitalac moći neposredno da prati rad piščev i da ga procenjuje. Treće, priređivačeva aparatura ne sme biti glomazna, ni u prvom planu. Priređivač je dobar kad nam daje sve potrebne podatke, sam je nevidljiv, a nas ostavlja da pratimo rad piščev kao da neko stavlja ispred nas jedan za drugim njegov rukopis ili jedno za drugim izdanje istoga teksta koji je menjan.

Kod Nastasijevića je bila tako bogata rukopisna zaostavština da su u izdanje ušla ne samo njegova dela nego i živa istorija njihovoga postepenog nastajanja. Ko redom bude čitao oseća se kao da je uveden u piščevu laboratoriju. Naravno da nam to omogućuje da bolje sagledamo prirodu Nastasijevićevog ukupnog dela, da mu tačnije odredimo mesto u međuratnoj srpskoj književnosti, ali i da "otključamo" njegove hermetičke pesme kao što su lirski krugovi "Gluhote" i "Reči u kamenu". Gotovo da se samo po sebi razume da će neka ranija tumačenja ovih pesama morati sada da izgube na vrednosti. Eto i zato kritička izdanja predstavljaju nasušnu potrebu naše nauke o književnosti.

Vaš rad na Sabranim delima Momčila Nastasijevića pokazao je, pored ostalog, koliko je nezavršenih poslova u srpskoj nauci o književnosti: nedostaju kritička izdanja, studije o pojedinim piscima ili oblastima, istorije pojedinih književnih oblika, zatim dve decenije nakon Andrićeve smrti nemamo još ni njegova sabrana dela a kamoli kritičko izdanje, i tako redom. Zašto smo došli u ovakvu situaciju i, šire, kakve su današnje mogućnosti i perspektive sistematskog proučavanja književnosti kod nas?

Nisam spreman da o svemu tome dam svoje mišljenje. Znam odveć malo da bih mogao suditi o tako opštim stvarima. Pomenuo bih samo dve pojedinosti koje, možda, mogu biti zanimljive. Kod nas ima mnogo onih koji se ne nalaze na svojim pravim mestima, niti rade ono što najbolje mogu, za šta su pozvani. To ide dotle da se pesniku daje da uređuje teorijskoknjiževni časopis, književni kritičar ponaša se kao da je stručnjak za psihologiju, a psihologa proglašavaju za književnog teoretičara i kritičara. U poslednje vreme, opet, kao da su svi ili gotovo svi zaboravili na književnost i prekonoć postali političari i ideolozi. Drugo, u visokim obrazovnim i naučnim institucijama dugo je zanemarivan brz razvoj i smena književnih teorija u XX veku. Kao da se sve to želelo da potisne. A zaboravlja se da čak ni arhivska književnoistorijska istraživanja nisu više ono što su nekad bila, ni biografski metod nije onaj stari, a osim stare kritike teksta postoji i moderna tekstologija. Uostalom, uzorno kritičko izdanje Puškinovih dela — koje je i Belić visoko cenio — priredili su ruski formalisti i njima bliski lingvisti, odnosno književni istoričari.

Profesor ste srpske književnosti XX veka Filološkom fakultetu u Beogradu. Bilo je mnogo polemika, nerazumevanja, čak i zluradosti, oko promena imena i planova na Katedri za srpsku književnost (bivšoj Katedri za jugoslovenske književnosti). Tim promenama ste (i) vi bitno doprineli. Zašto su one bile nužne i šta se njima dobilo?

Za vreme prethodnih dveju Jugoslavija postojali su, pre svega, državni razlozi da se na fakultetima i u školama predaje ili jedinstvena ili više jugoslovenskih književnosti: srpska, hrvatska, slovenačka, kasnije i makedonska. Kad se Jugoslavija raspala, više se nije moglo u starom značenju govoriti o jugoslovenskim književnostima. Postoje, razume se, južnoslovenske književnosti, kao i južnoslovenski jezici. Srpska književnost u XX veku razvijala se u bližem kontaktu s bivšim jugoslovenskim književnostima. Osim toga, nikada se neće moći da povuče nesporna granica između srpske i hrvatske književnosti zbog istoga prirodnog jezika koji je razdvojen u dva književna (standardna) jezika. Dubrovačka književnost, recimo, nije samo hrvatska: dugo je bila i ostala prisutna i u srpskoj. Zbog toga je prirodno bilo da se Katedra za jugoslovenske književnosti preimenuje u Katedru za srpsku književnost sa južnoslovenskim književnostima. Sama studijska grupa za srpsku književnost uključuje i pregled južnoslovenskih književnosti. A formirana je i nova studijska grupa za južnoslovensku filologiju. Ne znam šta je u tome bilo sporno. A znam da su najglasniji bili oni kojima su oči politideološki zamagljene. Njima u suštini i nije stalo do književnosti.

Pojedini vaši radovi primljeni su u našoj književnonaučnoj javnosti kao osnova ili, čak, celovita poglavlja budućih sveobuhvatnih studija, dakle, kao najave jedne moderne, zasnovane na unutarnjem razvoju istorije srpske književnosti XX veka, zatim istorije srpskoga stiha i teorije književnosti. Kojoj od ovih knjiga ste u ovom trenutku najbliže? Ili su vaše namere bitno drugačije?

Daj bože da bar jednu od tih triju mogućih knjiga napišem. Svaka od njih, međutim, zahteva dug i sistematski rad. Dok sam bio u Institutu za književnost i umetnost, radio sam na knjizi o srpskom stihu. A otkako sam pre nekoliko godina prešao na Filološki fakultet da predajem srpsku književnost XX veka, ja se uglavnom ili najviše njome bavim. O teoriji književnosti ne smem ni da razmišljam. Ima drugih koji će je napisati ili su je već napisali. Moja je nesreća što sam se sticajem prilika morao da selim i menjam radna mesta jedno za drugim. Strah da zbog toga neću ništa valjano uraditi navodio me je da se bar strogo držim same književne umetnosti, da ne prelazim njene granice, a da mi predmet budu ne samo srpski pisci, nego jedino moderni srpski pisci. Ako o njima budem mogao da napišem sintetički rad nalik na istoriju, biće to pomalo iznad mojih stvarnih moći, pa na kraju i znanja.

U jednoj nedavno objavljenoj recenziji na Lirske epifanije Miloša Crnjanskog napisano je da vi u našoj nauci nemate ni prethodnika, ni nastavljača. Da ostavimo po strani nastavljače (oni će, nužno, morati da se jave pre ili kasnije), ko su vaši prethodnici u srpskoj nauci o književnosti?

Ne mislim da imam pravo da govorim o svojim prethodnicima. Mogu reći jedino koji su mi srpski proučavaoci književnosti bili uzor, kao i oni od kojih sam učio. Najpre valja pomenuti profesora kod koga sam na fakultetu učio teoriju književnosti — Dragišu Živkovića. Praktično se ja od njega nisam odvajao sve do današnjeg dana. Ne mogu reći koliko mu sve dugujem. A najstariji teorijski uzor u mišljenju i pisanju o književnosti za mene je bio Bogdan Popović. Što vreme više prolazi, i uza sve razlike, sve više mu se vraćam. U razmatranju srpskog jezika sa književnog stanovišta ja sam se od početka osvrtao i ne prestajem da se osvrćem na radove Stanislava Vinavera, svejedno što je on prava suprotnost onoj naučnoj sistematičnosti koju sam voleo da tražim i nalazim u lingvistici kod Belića i u matematičkoj teoriji modelovanja kod Mihaila Petrovića. Ne bi bilo lepo da pominjem sve. Reći ću samo da su me neposredno u pisanje o modernoj poeziji, uveli eseji i kritike Zorana Mišića. To je toliko jako da nikada nisam mogao mirnim tonom da pišem o Mišiću. A kratki eseji koje je on pisao — ne, nego jezički satkivao — ostali su za mene kao nedosežni obrasci.

Pripadate proučavaocima književnosti koji pišu veoma precizno, ali, starinski rečeno, i veoma lepo, nastavljate delom zanemarenu tradiciju beogradskog stila. Mora li da postoji sklad između rezultata istraživanja i stila kojim se rezultati saopštavaju i šta vama on znači?

"Beogradski stil" Isidora Sekulić je shvatila kao stil izlaganja. Za razliku od Belića, koji je, mislim, tačnije nastojao da ga objasni kao moderni, urbani jezik srpskoga književnog jezika, sa Beogradom kao prestonicom koja uzima i čisto jezičku prevagu. Tek u "beogradskom stilu" mi smo dobili ne samo modernu stabilizovanu sintaksu, nego su se formirali i tzv. Funkcionalni stilovi, među kojima je i naučni stil izlaganja. Danas bi se reklo naučni diskurs. Od Ljubomira Nedića, preko Bogdana i Pavla Popovića, pa do najviše hvaljenoga Slobodana Jovanovića obrazovao se jedan stil uravnoteženoga i razložnog izlaganja, sa dobro raščlanjenim rečenicama, sa vođenjem računa o nešto usporenom ritmu i intonaciji, koji su omogućavali da stručna razmatranja i sitne analize prelaze, ulančavaju se u jednu vrstu intelektualnog pripovedanja. Izvanredno je napisana monografija Pavla Popovića o Gorskom vijencu. Bogdan Popović vešto pripoveda u knjizi o Bomaršeu. I to od njih treba učiti i postepeno usvajati kao kulturnu tekovinu koja se nasleđuje i dalje razvija. Dobar stil mogao bi se odrediti kao način izlaganja koji je saobražen sa predmetom izlaganja. Nije, prema tome, svejedno kako će se pisati o tako tananom gradivu kao što je poezija. Ko o njoj piše aljkavo, već mu unapred ne verujemo.

I, pri kraju razgovora, tri ličnija (ne i privatna) pitanja. Koliko su studije o književnosti određene onim ko ih piše, to jest, koliko kroz izbor tema, stil pisanja, pa i rezultate istraživanja, prosijava tumačeva ličnost? Recimo, u vašem slučaju: tekst "Slovenske pčele u Gračanici" teško da je mogao da napiše neko rođen van gračaničkih prostora i u drugo vreme ili, zanimljivo je da ste o svoj trojici pesnika, kojima ste posvetili male zbornike, pisali sa strašću već u Artikulaciji pesme (1968)? Sigurno je da postoje i mnogi suptilniji, samo vama primetni, momenti?

Po prirodi stvari, ja sam poslednji koji bi u onome što pišem mogao da nazre moju ličnost. Evo, već se rečenica koju sam sad izgovorio malo semantički uvrnula. Ona odaje da bi to bilo kao kad bih sa strane na sebe gledao. Verovatno kod svakog ko o književnosti piše postoji i izbor po srodnosti. I postoje pisci kojima se često i rado vraćamo. Mene je možda najduže i najviše privlačio Momčilo Nastasijević. Zašto, teško je reći. Ali, znam da se nikad nisam toliko radovao kao onog dana kad sam dobio iz Ljubljane odštampane njegove sabrane spise. Izgleda da je u tome imala udela moja zaokupljenost jezikom, i to srpskim jezikom. Uzeo sam da studiram srpski jezik, nastojao sam da ga što bolje proučim, a naročito da uđem u tajne njegove prozodije. Po tome mi je i Vinaver postao predmet stalnog zanimanja.

Ali, naravno, sredina u kojoj ste rođeni i odrasli takođe u vama ostavlja nešto, što kasnije nevidovno usmerava vaše interesovanje. Kosovo, gde sam rođen, puno je crkava i manastira. Na Gospođindan išao sam redovno u Gračanicu da se pričestim. Nisam slučajno u naslov ovog teksta metnuo one slovenske pčele koje u Gračanici učestvuju u evharistiji. Nisam slučajno, mada u času kad sam tekst pisao, o tome uopšte nisam razmišljao. Prosto sam birao i slagao slike koje su mi se u kosovskoj usmenoj lirici svidele. Moram, ipak, reći da je to samo jedan mali i uzgredni zapis. Ostao sam dužan da napišem celovit, pravi rad o kosovskoj usmenoj lirici. Niko se od nas ne može potpuno odužiti svom užem zavičaju, kao ni svome narodu. Ali treba učiniti bar nešto: dati ma kakav prinos.

Živimo u vremenu u kojem su gotovo sve kulturne i nacionalne vrednosti (da političke i ne pominjemo) dovedene u pitanje. Kako ih braniti (a postoje trenuci i okolnosti u kojima je nemoralno ostati po strani), a da se pri tome ne zapostavi svoj osnovni poziv (i obaveza), u vašem slučaju tumačenje i predavanje srpske književnosti XX veka?

Izgleda da će erozija vrednosti iz naše duhovne i materijalne kulture dugo potrajati. I čovek se plaši toliko spoljašnjeg razorilačkog pritiska koliko unutarnjeg razgrađivanja. Ono iz nas samih dolazi. Kad nismo postojani. Pogledajte ko je prvi popustio: oni, bez osobitog dela, koji su bili skloni velikim rečima. Zato su za nesigurno vreme u kome već živimo potrebni tihi i strpljivi radnici. Čak ni naša njiva neće biti naša ako je ne budemo obrađivali, a da ne govorim o onoj koju su nam koliko juče oduzeli. I nastojaće da nam još ponešto oduzmu. Ne uzdam se, prema tome, ni šta do u strpljiv i metodičan rad. Imamo bogatu književnost, prvu među južnoslovenskim. Uporedite samo, za trenutak, koji su sve pisci XX veka imali stvarnog uspeha na strani: od Andrića i Crnjanskog do Pope i Kiša. Ali ta književnost, u celini kao i u delovima, nije valjano proučena. Duhovne vrednosti, međutim, koje ona sadrži počinju da zrače tek kad ih rasvetlimo, na dnevno videlo izvedemo. Ne treba zaboraviti da književno delo živi u sve novijim i novijim čitanjima, tumačenjima. Eto u to verujem i tom se verom branim u ovom opštem rasulu koje bi da nas raspameti.

Autor ste značajnih i brojnih studija, profesor Univerziteta, rukovodilac naučnog projekta, član naučnih redakcija. Imate li vremena da budete tzv. običan čitalac, to jest da birate i čitate knjige iz zadovoljstva, bez obaveza da ih tumačite ili predajete? Bilo bi zanimljivo da za čitaoce Književnih novina navedete bar jednu od poznatijih knjiga koje ste godinama želeli da pročitate, ali još niste uspeli.

Za lagodno, neobavezno čitanje gotovo da uopšte više nemam vremena. Samo što to ne znači da mi se više ne pruža prilika da uživam u čitanju. To su oni srećni časovi kad sam, na primer kao član žirija, morao da čitam romane kao što je Gori Morava Dragoslava Mihailovića, ili da iščitavam poeziju kao što su Četiri kanona Ivana V. Lalića. A uživam u čitanju i kad takođe moram, zbog nastave, ponovo da uzmem u ruke recimo Ćopićevu Baštu sljezove boje. Ima tu nešto opojno što nas zapuhne kao neko iznenada iskrslo sećanje iz detinjstva. Razume se da je bilo, da ima dosta knjiga koje sam želeo da pročitam a nisam. Tražili ste da navedem jednu. Evo je: U lebdivom životu Irene Grickat, koju je Matica srpska objavila 1994. Sa raznih sam strana čuo da je to knjiga za jezičke sladokusce. Izmakla mi je između obaveza kao pesak između prstiju.

Šta dalje?

Brzo promiču godine i na leđima mi je sve veći teret zamora, pa postajem pomalo sujeveran: neću reći kud ću krenuti da me na putu ne bi sačekao urok dok uročica pokraj puta spava.

Razgovor vodio Aleksandar Jovanović
Književne novine, 15. maj 1997.

Novica Petković SLOVENSKE PČELE U GRAČANICI Izabrani eseji, članci i razgovori Priredio Dragan Hamović
Originalno izdanje dela nalazi se na veb sajtu www.ask.rs.
Sačuvana
Stranice: 1   Idi gore
  Štampaj  
 
Prebaci se na: