Srpska književnost 20. veka
Dobrodošli, Gost. Molim vas prijavite se ili se registrujte.
KNJIŽEVNOST « KNJIŽEVNOST « Istorija srpske književnosti « Srpska književnost 20. veka
Stranice: 1   Idi dole
  Štampaj  
Autor Tema: Srpska književnost 20. veka  (Pročitano 55376 puta)
0 članova i 1 gost pregledaju ovu temu.
Angelina
Administrator
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 6361



« poslato: Oktobar 02, 2011, 02:36:39 am »

*

SRPSKA KNJIŽEVNOST 20. VEKA — POKUŠAJ PERIODIZACIJE


Od završetka 20. veka prošlo je desetak godina tako da pred našu nauku o književnosti, pogotovo, književnu istoriografiju, iskrsava izazov sagledavanja razvoja i dometa srpske književnosti za tih sto godina. Tokom 20. veka razvoj srpske književnosti dinamičniji je nego ikada ranije, književna produkcija premašuje po obimu ukupnu produkciju svih desetak prethodnih vekova književnoga stvaranja na srpskom jeziku. I u pogledu umetničke vrednosti 20. vek je vrlo plodonosan, imajući u vidu raznovrsnost umetničkih kvaliteta i domete koje tokom toga veka postižu srpski pisci. A nakon prve decenije novog veka, otvara se mogućnost da se to bogato i obimno književno stvaralaštvo, najzad, sagleda u celini, sve do književnih dela i književnih zbivanja sa samog kraja minulog veka.
 
Godine 2002, kada je književni istoričar Jovan Deretić objavio treće, prošireno izdanje, ujedno i konačnu verziju, svoje Istorije srpske književnosti, književna dela s kraja minulog veka nosila su u sebi sve atribute književne savremenosti. Ali, Deretić nije odoleo izazovu da i tu književnu produkciju uključi u svoj vidokrug kako bi obuhvatio čitav 20. vek i tako u svojoj književnoistorijskoj obradi celokupne srpske književnosti stigao do kraja veka, time i do kraja milenijuma. Naravno, završni deo svoje obimne knjige, koji se odnosi na drugu polovinu dvadesetog veka, Deretić je nazvao "Pregledom", dajući time do znanja da je to samo skica, početno i delimično beleženje i sagledavanje građe, a ne puna razrada, shematizovanje, sistematizovanje i vrednovanje, kakvo je izveo u prethodnim poglavljima Istorije. No, danas se već ne bi moglo reći da književna dela s kraja veka aktivno sudeluju u književnoj savremenosti, već sve više pripadaju prošlosti, pa im, prema tome, predstoji nova književna potvrda, i to u književnoistorijskoj perspektivi, pre svega, sagledavanje i vrednovanje u kontekstu celine srpske književnosti 20. veka.
 
Do sada je srpska književnost 20. veka mogla da bude književnoi-storijski sagledavana samo parcijalno i preliminarno, i primera ta-kvih pokušaja ima dosta. To je već započeo Jovan Skerlić obuhvatajući svojom Istorijom nove srpske književnosti iz 1914. godine i tu prvu deceniju i po 20. veka. Kasnije su usledila mnoga delimična i privremena književnoistorijska istraživanja manjih ili većih segmenata srpske književnosti 20. veka, naročito, najznačajnijih dela, pisaca i razvojnih tokova, pojedinih književnih pokreta itd. Tim istraživanjima je manje mogla da bude obuhvaćena novija građa, sve manje i manje idući od početka prema kraju veka. Takođe, zapostavljena i neocenjena književna dela i pojave jesu poteškoća za književnog istoričara i poseban su ispit njegove kompetentnosti, ali mogu biti baš onaj zabran u kome bi on mogao načiniti razna otkrića, kao što je to pokazao Gojko Tešić u svojim otkrivalačkim istraživanjima književne baštine 20. veka.
 
Jedna od prvih književnoistorijskih ocena o 20. veku srpske književnosgi tiče se upravo njegove celovitosti. Ona je uspostavljena samim izdvajanjem 20. veka kao posebne celine, ali prevashodno kalendarski, znači, vremenski, a ne organski, to jest prema književnim činjenicama i svojstvima. Zato tu celovitost treba shvatiti još uvek uslovno, pa niti umanjivati niti precenjivati jedinstvo 20. veka srpske književnosti kao književnoistorijske epohe, sve dok se ne potvrde dovoljni književnoistorijski razlozi za neki drugi pristup.
 
Srpska književna produkcija u minulom veku bila je vrlo bogata i raznovrsna, a evolutivni procesi i tokovi književnog stvranja vrlo dinamični i promenljivi, tako da dvadeseti vek srpske književnosgi ne bi mogao imati jedinstvo ni stilske formacije, niti književnog pravca, pokreta ili škole. To je shematizacija koja se razlikuje od ovih ne samo po tome što je mnogo šira, obuhvatnija već po tome što je druge vrste, uglavnom, okvirna i hronološki definisana, što se tako i označava, vremenskom kvantifikacijom i rednim brojevima: 20. vek, odnosno graničnim godinama 1901—2000.
 
Takođe, ni granica prema prethodnom, ni prema sledećem veku, nije potkrepljena dovoljnim književnim razlozima, već je kalendarska, pošto ni na početku, ni na kraju veka nije bilo književnog preokreta, a ni diskontinuiteta. Ipak, izdvajanje 20. veka kao posebne veće celine u istoriji srpske književnosti ima opravdanja, najviše stoga jer je taj vek bio tako plodonosan i raznovrstan po stvaralačkim traganjima i dometima, i što književna građa u tom stogodišnjem rasponu (književni život, književna evolucija, književna produkcija) pruža mogućnosti za i te kako relevantna književnoistorijska istraživanja, saznanja, shematizacije i sinteze.
 
Zanimljiva je mogućnost koju su neki istoriografi, ne književne, već političke istorije, i to one globalne, naznačili u prvim svojim shematizacijama i dimenzioniranjima 20. veka zapostavljajući kalendarsko dimenzioniranje 20. veka, prelazeći odmah na ravnanje prema istoriografskoj građi, dakle, prema kriterijumu jedinstva drupštveno-istorijskih procesa, pa tako sveli 20. vek na period od 1914. do 1989. godine, navodeći kao graničnike dva velika istorijska događaja: početak Prvog svetskog rata i pad Berlinskog zida, što bi obuhvatilo sedamdeset pet godina jedinstvene istorijske epohe, imajući u vidu društgveno-političke procese i dinamiku istorijskih promena na globalnom planu. Ovakvom shematizacijom 20. vek se redukuje na središnjih sedam i po decenija i definiše kao jedinstvena epoha čija su glavna obeležja veliki sukobi i napetosti, to jest svetski ratovi i hladnoratovska ravnoteža u odmeravanju snaga dva ideološko-politička i vojna bloka na globalnom planu. Decenija-dve pre tog perioda i decenija posle toga, po strukturnim obleležjima istorijskih procesa, ne bi pripadale dvadesetom, već prethodnom, 19. veku, odnosno sledećem, 21. veku, mada se za ovaj drugi tada još nije znalo kakav je.

Ovaj istoriografski postupak dimenzioniranja 20. veka bi se, možda, mogao primeniti i na srpsku društveno-političku istoriju, utoliko pre što se taj period skoro poklapa s postojanjem jugoslovenske federacije, koja je nastala 1918. godine, i postojala do 1991. godine, i bila država u kojoj je i srpski narod bio u svojstvu konstitutivnog naroda i imao državu s većim obuhvatom svoga stanovništva nego u prethodnoj, ili u sledećoj državnoj formaciji. A pošto je reč o značajnim istorijskim događajima koji su presudno uticali na društveno-političke procese, pa time i na razvoj kulture i umetnosti, ti događaji bi se mogli uzimati u obzir za shematizacije društveno-istorijskih procesa, odnosno šireg konteksta književne evolucije.
 
Ali, ima jedna važna razlika između društveno-političkih i književnih, odnosno kulturnih tokova u doba postojanja Jugoslavije. Naime, jeste bila stvorena i jeste postojala jugoslovenska država, ali nikada nije bila stvorena jugoslovenska književnost, niti jugoslovenska kultura, mada je u početku bilo i takvih najava. Prema tome, skraćivanje 20. veka na jugoslovensko doba, počev od 1918. pa do 1991. godine, ne bi u istoriji srpske književnosti moglo imati ni izbliza onu zasnovanost kao u političkoj istoriji srpskog naroda. Isto tako, u minulom stoleću srpske književnosti evolutivni procesi i praksa oblikovanja na početku veka, a pogotovo u poslednjoj deceniji, nisu bili toliko odvojeni od književne evolucije i prakse tokom jugoslovenskog doba. Čini se da ima više razloga da se, bar zasad, u prvim književnoistorijskim shematizacijama, čitav 20. vek posmatra kao celina, izdvojena kalendarski, u okviru koje bi se razlikovali pojedini segmenti (književne epohe, periodi, doba, pravci, stilske formacije itd), bilo samo na osnovu književnih razloga i činilaca, bilo u kombinaciji sa najznačajnijim činiocima iz društveno-političke i kulturne istorije Srba.
 
Pored toga, eventualno svođenje 20. veka srpske književnosti na jugoslovensko doba bi umanjilo relevanciju književnoistorijskog pristupa i istraživanja, koja je, svakako, utoliko veća što je veća i značajnija građa koja je tim pristupom i istraživanjem obuhvaćena.

A najvažniji razlog za dimenzioniranje 20. veka srpske književnosti najmanje u punom njegovom vremenskom obimu ogleda se u tome što postoji jedinstvo književne evolucije srpske književnosti tokom celog tog veka. To jedinstvo počiva na dominantnom evolutivnom procesu kakav je srpska književnost imala tokom toga stoleća, a to je proces otkrivanja i jačanja unutrašnjih umetničkih činilaca književnosti, književnog stvaranja i trajanja književnih dostignuća u vremenu i prostoru. Književna evolucija na početku i tokom celog 20. veka u srpskoj književnosgi počiva na jedinstvenom aktivnom principu — principu književne imanencije, koji je, zapravo, bio najizdašnije vrelo, glavni pokretač, sve određeniji i delotvorniji činilac književnog stvaranja najznačajnijih srpskih pisaca u 20. veku. Danas, kada je čitav vek za nama, može se čak govoriti o kontinuitetu tog procesa, pošto je vidljivo da nije bilo prekida, već samo povremenih slabljenja u prvoj polovini veka. Tokom 20. veka srpska književnost je prošla kroz kontinuiran evolutivni proces, proces kristalizacije književne imanencije i autonomije, to jest stalnog razvijanja i jačanja estetskih aspekata književnog stvaranja.
 
Ovo evolutivno usmerenje nije izbilo preko noći, već je proisteklo iz dominantnog razvojnog procesa kroz koji je srpska književnost prošla u prethodnom, 19. veku, a to je proces evropeizacije, to jest povezivanja sa evropskim književnim, umetničkim i, uošte, duhovnim i kulturnim razvojnim procesima, i ugledanja na njih. Takvo razvojno usmerenje, koje je bilo i dominantno i delotvorno u 19. veku, i prenelo se i u 20. vek, osnova je kontinuiteta nove srpske književnosti, kako je još Skerlić označio obnavljanje srpske književnosti u novije doba. Pošto su vodeće ideje razvojnih procesa u evropskim književnosgima i umetnostima u drugoj polovini 19. veka bile ideje stvaralačke inovacije, to jest modernizacije, može se reći da je upravo modernizacija književnog stvaranja dominantni razvojni tok krajem 19. i početkom 20. veka i u srpskoj književnosti.
 
Osnove tako snažne i dugotrajne umetničke evolucije srpske književnosgi tokom 20. veka postavili su i eksplicite i implicite svojim književnokritičkim tekstovima, rodonačelnik moderne književne kritike Lj. Nedić i trojica njenih velikih protagonisga: B. Popović, J. Skerlić i B. Lazarević, a takvo evolutivno usmerenje pojačali su i osigurali svojim umetničkim ostvarenjima pisci novatori toga doba (B. Stanković, I. Sekulić, V. Petrović, V. Milićević, M. Uskoković, M. Bojić, P. Kočić, S. Matavulj, I. Ćipiko i dr, a slavodobitno potvrdili pesnici L. Kostić, A. Šantić, J. Dučić, M. Rakić pojedinim svojim delima koja su zadugo važila kao nenadmašni umetnički domet i uzor.

Novu stvaralačku energiju književnoumetnički evolutivni tok dobio je u avangardističkim modernističkim programima i književnoumetničkim tekstovima posle Prvog svetskog rata (M. Crnjanski, S. Vinaver, I. Andrić, T. Manojlović, R. Petrović, D. Vasić, S. Krakov i dr.), potom nastavili nadrealisti i samonikli novator i tanani esteta književnoumetničkog oblikovanja M. Nastasijević.
 
Posle kraćeg evolutivnog zastoja tokom Drugog svetskog rata i nekoliko poratnih godina, srpska književnost dobija, i to u talasima, nove generacije pisaca naglašenih evolutivnih usmerenja, pisaca koji eksperimentišu, koji naročito inoviraju književne forme i umetničke postupke, a uz to ne manje potvrđuju svoje stvaralačke individualnosti. Od tada, od pedesetih godina pa do kraja 20. veka, srpski pisci, iz decenije u deceniju, noseći se i s mnogim, jačim ili slabijim, epohalnim vanumetničkim izazovima i inercijama, stalno proširuju mogućnosti književnog oblikovanja i dostižu nove umetničke domete, idući sve odlučnije za estetskim vrednostima i umetničkim efektima, dakle, nadmećući se među sobom najviše upravo u tome, u lepoti književne reči. To što oni ističu pri tom različita poetička usmerenja, estetička merila, ne slabi taj evolutivni zamah, no ga samo obogaćuje, donoseći nove književne konvencije i norme, nova jezička i umetnička sredstva i postupke oblikovanja.
 
Više generacija neomodernista i eksperimentatora u književnom stvaranju dobijaju glavnu reč tokom pedesetih i šezdesetih godina 20. veka. Inovacije u obradi ratne tematike prave D. Ćosić, M. Lalić, A. Isaković, V. Desnica, M. Selimović, a O. Davičo eksperimentiše još i literarnim formama i postupcima oblikovanja. Njima se odmah pridružuju svojim modernističkim prodorima ne samo u tematici već i novim senzibilitetom i sve većom estetizacijom književnog stvaranja: P. Ugrinov, M. Bulatović, V. Popa, B. Miljković, S. Raičković, I. Lalić, B. Radović, i drugi.
 
Nedugo zatim, već tokom šezdesetih godina, u sve bržoj matici književne evolucije, javljaju se novi, sve raznovrsniji spisateljski glasovi, s novim usložnjavanjima i literarnih postupaka i umetničkog doživljaja stvarnosti, zagovornici pune umetničke imanencije i autonomije u književnosti, od D. Kiša, M. Kovača, B. Pekića, do Ž. Pavlovića, A. Vukadinovića, Lj Simovića, Brane Petrovića, M. Bećkovića, na primer, koji će demonstrirati mnoge mogućnosti superiornog literarnog imaginiranja, odnosno sve oporije i neposrednije umetničke slike sveta, ili pak sve bujnijeg literarnog izraza.
 
A već sedamdesetih godina, ovim piscima će se pridružiti, takođe, na tragu naglašenog literarnog inoviranja, mada ističući sasvim suprotne poetičke predznake, a pokazujući posebno bujnost jezičke invencije, pisci nove generacije, koji prave zaokret prema stvarnosnom oblikovanju slike sveta: V. Stevanović, M. Savić, M. Josić Višnjić, istovremeno idući i za svakojakim pojačanjima umetničkih efekata, bilo uprošćavanjem i redukovanjem, bilo kombinovanjima umetničkih sredstava i postupaka, sve do stvaranja za svako delo posebne forme, odnosno posebnog autorskog "pisma", to jest vlasgitog književnoumetničkog diskursa. Vrlo brzo to usmerenje potkrepiće osobenim doprinosima i pisci nove generacije R. Beli Marković i N. Tadić, D. Albahari, a malo kasnije i D. J. Danilov i drugi.
 
A onda, ne suprotsgavljajući se nikome, i iznova obnavljajući pozivanje na evropske i svetske književne tokove, gde su se u međuvremenu, a posle duže vremenske pauze, dogodile izvesne poetičke inovacije, i kod nas će tokom osamdesetih godina izbiti u prvi plan pisci postmodernisti, od kojih će M. Pavić postići prvorazrednu relevanciju i na evropskoj i na svetskoj književnoj sceni, a D. Albahari, S. Basara, J. Aćin, M. Pantić, na primer, ostati u prvim redovima književne evolucije i tokom devedesetih, kada neprimetno, ali sve sigurnije dolaze do preimućstva naši originalni protagonisti irealističke poetike G. Petrović, N. Mitrovi, i neki još mlađi, koji će nasuprot Pavićevim dosledno postmodernističkim, otvoriti književnoj umetnosti neka drukčija vrata za 21. vek. Jer, među piscima svih generacija naći će se poneki koji će dati svoj doprinos irealističkoj poetici i praksi inoviranja, od P. Ugrinova, R. B. Markovića, J. Aćina, S. Basare do D. J, Danilova, tako da će na kraju veka irealistička književnosg dobiti prevagu u matici književne evolucije i time obeležiti prelazak iz 20. u 21. vek.
 
Ovako dinamična i kontinuirana, dosledna i plodonosna razvojna linija srpske književnosti u 20. veku, koja ima svoje korene i neku deceniju pre, dakle, već u završnoj deceniji 19. veka, a produžava se, kako se danas može videti, i u prvu deceniju 21. veka, obavezuje književne istoričare da svoje dimenzioniranje i periodizaciju, i celokupnu strukturnu shematizaciju 20. veka izvedu polazeći upravo od te evolutivne linije, od toga razvojnog književnoumetničkog uspona, koji srpska književnost ostvaruje sve to vreme: stvaranja na načelima književnoumetničke imanencije i autonomije.

Dakle, bilo bi neopravdano u književnoistorijskim istraživanjima svoditi 20. vek, čak i u društvenoistorijskim shematizacijama samo na jugoslovensko doba 1918—1991, a predjugoslovensko doba pripojiti 19. veku, odnosno postjugoslovensko doba ostaviti za 21. vek. Mnogo je podsticajnije posmatrati 20. vek kao jedinstvenu celinu u istoriji srpske književnosti. A ako bi razlikovanje tri perioda, a na osnovu društveno-političkih procesa i promena u političkoj istoriji srpskog naroda moglo, uopšte, da posluži i u književnoistorijskim proučavanjima, onda bi ih, svakako, trebalo posmatrati sva tri zajedno, i to upravo tako, kao društveno-istorijsku shematizaciju, znači, pomoćnu, vanliterarnu, koja može imati relevanciju po shematizaciji šireg društvenog, političkog, civilizacijskog konteksta u kome se razvijala srpska književnost u 20. veku.
 
Jedno takvo, pristupno, ili uvodno segmentiranje 20. veka u celini, i to njegovog društveno-političkog konteksta, ukoliko se upravo društveno-političkim tokovima i preokretima daje prednost nad književnim tokovima, može se izvršiti pomoću diferenciranja tri parcijalne shematizacije, tako što bi se izdvojili predjugoslovensko doba 1901—1918, jugoslovensko doba 1918—1991. i postjugoslovensko doba 1991—2000, uz dopunsko diferenciranje u jugoslovenskom dobu dva sastavna perioda 1918—1945. i 1945—1991. Ukoliko se načelno daje prednost književnim tokovima nad društveno-političkim kontekstom, onda je bolje odustati od te trodelne periodizacije društveno-istorijskih tokova, pa i te shematizacije šireg konteksta praviti prema najširim okvirima, kulturološkim i civilizacijskim, a ne samo društvenim i ideološko-političkim, a dimenzionirano u sklopu književnoistorijske periodizacije, to jest za svaki segment u njoj. U svakom slučaju, književno-istorijsku periodizaciju treba praviti prevashodno prema književnim činjenicama i kriterijumima, usredsređujući se na promene u književnom životu, odnosno, u književnoj evoluciji i književnoj produkciji i umetničkim dometima tokom 20. veka.
 
Kao što to pokazuju dosadašnji pokušaji književnoistorijskih shematizacija, naročito prve polovine 20. veka, nisu retka podudaranja književnih i vanknjiževnih razloga za razgraničenja među periodima, ali prednost pripada književnom merilu, to jest kriterijumu dovoljnih književnih razloga za razgraničenje književnoistorijskih perioda, dakle, polazeći od najvećih istorijskih događaja, a presuđujući prema književnoj evoluciji, prema najvećim književnim promenama i dometima.
 
Izvesno je, međutim, da književna periodizacija 20. veka ne bi bila opravdana ako bi počivala na razlikovanju samo tri perioda, jer je književna evolucija i produkcija srpskih pisaca bila mnogo dinamičnija i raznovrsnija da bi trodelna podela potpuno odgovarala. Kada je književnoistoriografska građa tako obimna i raznovrsna, kao što je to u 20. veku srpske književnosti, književna periodizacija bi se teško mogla svesti na dva ili tri perioda, mada ne bi odgovaralo samoj građi da periodizacija bude previše usitnjena.

Književni život, u kome učestvuje na hiljade i hiljade pisaca, preko hiljadu književnih kritičara, teoretičara i istoričara, književna evolucija u čijoj matici se neprestano nadmeće i smenjuje, ali i uporedo postoji na desetine različitih književnih pokreta, poetičkih i esgetičkih programa i usmerenja, književna produkcija u kojoj nastaje na stotine hiljada književnih dela, objavljenih u posebnim knjigama, zbornicima, časopisima, novinama i drugim publikacijama, sve to, zajedno sa svim ostalim književnim fenomenima koji su se pojavili u srpskoj književnosti tokom 20. veka, svakako, čini prilično obimnu građu, zapravo, nedogledan predmet koji treba obraditi književnoistorijski, što znači kao jedinstvenu celinu, u kojoj svaki sastavni elemenat ima svoje mesto i značaj, ne prema nekim spoljašnjim merilima i drugim kontekstima, već upravo prema toj celini čiji je sastavni deo, a koja se može rekonstruisati i saznati jedino u sistematizovanom književnoistorijskom pristupu i istraživanju.
 
Jedan od prvih koraka u književnoistorijskom saznavanju srpske književnosti u 20. veku jeste periodizacija, to jest na književnim činjenicama, razlozima i argumentima zasnovano segmentiranje te obimne građe. Književna periodizacija, međutim, ne bi mogla biti puka fizička podela na periode, doba, ili epohe, to jest na veće ili manje vremenske odsečke u hronološkoj sukcesiji. Književna periodizacija ima smisla utoliko ukoliko je razlikovna procedura književno zasnovana i književnoistorijski indikativna. Takva periodizacija stogodišnjeg književnog stvaranja može da se dobije u složenoj interferenciji književnih činjenica i fenomena prema njihovim sličnostima i razlikama, radi što potpunije i podrobnije deskripcije, identifikacije, verifikacije i vrednovanja celokupne građe. Periodizacija je mnogo više grupisanje, upoređivanje i raspoređivanje nego puko vremensko segmentiranje književne građe. Dobra periodizacija biće ona koja omogući najkonzistentnije selektivno diferenciranje, grupisanje i raspoređivanje književnih činjenica prema njihovim književnoumetničkim svojstvima, evolutivnoj ulozi i efektima u književnom životu i aktivnom sudelovanju u stvaranju književne tradicije. U književnoj istoriji, dakle, period ne označava samo vremenski segment, već mnogo više selekciju strukturno (poetički i umetnički) povezanih (srodnih) književnih činjenica (fenomena) koji se mogu izdvojiti kao posebna književnoistorijska jedinica (period, faza, doba, epoha) u razvoju i trajanju jedne književnosti.
 
Periodizaciju književnosti osmišljavaju dve osnovne indikacije, ili definicije: vremenska (hronološka) i književnoumetnička (poetička). Svaki period je određen svojim vremenskim prostiranjem (okvirom) i poetičkom strukturom i umetničkom specifikacijom (književnoumetničkom posebnošću). Izvođenje književne periodizacije u mnogo čemu liči na proces kristalizacije ili destilacije čija je svrha izdvajanje iz amorfne materije književe produkcije dominantnih književnih fenomena i to po merilu književnoumetničke posebnosti i vrednosti.
 
U svom rezultatu svaki pokušaj istraživanja i izrade književne periodizacije svodi se na segmentaciju i književnoumetničku specifikaciju vremenskog perioda o kojem je reč, u ovom slučaju 20. veka, a u svom najsažetijem obliku na posebne vremenske odsečke s književnoistorijskim nazivima, što se sve može oblikovati i kao tabela, ili kratki pregled. Ipak, neuporedivo je važnija njena unutrašnja književnoumetnička diferenciranost, odnosno poetička utemeljenost i semantička određenost, koja može biti tolika da se iz periodizacije mogu izvoditi pouzdana razgraničenja i punije književnoistorijske shematizacije i konkretizacije kao što su klasifikacije i tipologije, koje podrazumevaju podrobniju razradu i argumentaciju.
 
Prema tome, periodizacija 20. veka srpske književnosti, bi trebalo da obuhvati ceo dvadeseti vek, s difuznim prelaznim periodima na početu i na kraju veka, zatim da dosledno prati glavni razvojni proces, a to je proces književnog stvaranja na načelima književnoumetničke imanencije i autonomije, naravno, ne previđajući neke periode slabljenja tog procesa izazvane velikim ratnim stradanjima i poremećajima u društvenom i kulturnom razvoju, kao što se to dogodilo tokom Prvog, pa onda i tokom Drugog svetskog rata. Takva periodizacija se može svesti na sedam glavnih perioda ili doba.
 
Prvi period traje do završetka Prvog svetskog rata 1918. godine i pošto je to bio period medernizacije srpske književnosti, mogao bi se nazvati Modernizacija književnosti, s konkretizaciojom Srpska moderna.
 
Drugi period obuhvata vreme između dva svetska rata, od 1918. do 1941. godine, i mogao bi se tako i zvati, Književnost između dva svetska rata, što je više kalendarsko nego književno određenje. Da bi dobio punu književnoistorijsku određenost, taj naziv bi mogao dobiti dopunsku konkretizaciju nabrajanjem glavnih književnih tokova i usmerenja, među kojima se, svakako, izdvajaju: srpski ekspresionizam, zenitizam, hipnizam i neoromantizam, srpski nadrealizam, folklorni modernizam, pokret socijalne literature, ratna književnost i tradicionalistička književnost. U književnoevolutivnom smislu ovaj period, naročit, prvih desetak godina, obeležava intenzivno modernističko traganje za što prodornijim poetičkim idejama i programima, koje prelazi u avangardisgičko forsiranje književne evolucije, tako da bi, se ta decenija mogla izdvojiti kao prvi deo ovog perioda pod nazivom avangardistički modernizam.
 
Za vreme Drugog svetskog rata i pet-šest posleratnih godina, književni život se svodi na prigodnu, okazionalnu, produkciju, što znači da i pored teških prilika, književno stvaranje ne prestaje, pa nema razloga ni za previđanje toga perioda ni za polovično rešenje: da se ratne godina pridodaju uz međuratni period, a posleratne, eventualno, drugoj polovini veka, kada je književno stvaranje uveliko drukčije. Okolnost da se na početku posleratnog perioda I. Andrić objavljuje svoje čuvene romane i knjigu pripovedaka svedoči i o izvesnoj haotičnosti i paradoksalnosti književnog života u godinama velikih društveno-istorijskih preokreta. Zato nema razloga da se ratne i posleratne godine spoje u jedan period, već su to dva posebna, najkraća, perioda, koji se ne moraju označavati književnim specifikacijama, već društveno-istorijskim: tako da se izdvoji treći period pod ranijim ali dopunjenim nazivom književnost NOB-e i pod okupacijom, a četvrti period da dobije jednostavan naziv posleratna književnost.
 
U drugoj polovini 20. veka srpska književnost doživljava svoj najveći i najbrži evolutivni razvoj, pravi procvat, koji karakteriše dinamičan književni život, intenzivno stvaralačko nadmetanje među najdarovitijim piscima, obimna i raznovrsna književna produkcija raznolikih i nesumnjivih dostignuća, bujna stvaralačka i umetnička imaginacija i jezička kreativnost.
 
U poređenju s književnim stvaranjem prve polovine veka, književna evolucija u drugoj polovini je oskudnija u avangardističkim proklamacijama i programima, ali i te kako bogatija u umetničkim ostvarenjima i dometima. Kao da su modernističke i avangardističke tendencije iz prve polovine veka tek u drugoj počele da daju rezultate, što se može shvatiti i kao potvrda kontinuiteta književne evolucije i poetičkog jedinstva 20. veka, koji je, dakle, protekao kao, dosad, najdinamičnije i najplodonosnije stoleće u istoriji srpske književnosti.
 
Periodizaciju druge polovine 20. veka, teže je izvršiti nego što je to slučaj s prvom polovinom, ne samo zbog toga što je dosad bilo manje književnoistoriografskih istraživanja tih pet decenija već još više zbog kvantiteta produkcije, dinamičnosti razvoja i kvaliteta umetničkih ostvarenja.
 
Kombinovanjem vremenskih (po decenijama) i književnih određenja, (pre svega po književnoj produkciji), mogla bi se načiniti jedna ogledna periodizacija Druge polovine 20. veka, u produžetku započete književnoistoriografske periodizacije minulog veka.
 
Peti period bi bio najduži u ovoj segmentaciji 20. veka srpske književnosti i obuhvatio bi tri decenije, od 1950. do 1980. godine, a mogao bi se okarakterisati književnoistorijskom kvalifikacijom nove modernizacije književnosti, koja se sastoji u sve većoj estetizaciji, zasnovanoj na poetici i praksi književnoumetničke imanencije i autonomije, ali problem je naziv koji bi to mogao najbolje da izrazi; da li estetizacija književnosti, ili imanentistička književnost, ili pak neki drugi naziv. Još veći problem su konkretniji nazivi za najznačajnije književnoumetničke i poetičke tendencije i domete u tih, doista, plodonosnih tridesetak godina. Svakako bi tu bilo mesta za sledeće nazive, nova ratna književnost, neosimbolizam, neoekspresionizam, egzisencijalistička književnost, književnoumetnička apstrakcija, jezikotvorna književnost, signalizam, stvarnosna proza, imaginativna književnost, literarna dekonstrukcija. Uz sve to, biće potrebno bar pet-šest naziva za dosad književnoistorijski nedovoljno diferencirane evolutivne tendencije i spisateljske prakse koje su se razvile tokom petog perioda.
 
Šesti period je kraći jer obuhvata desetak godina između 1980. i 1990. godine, kada u književnoj evoluciji dominira metapoetička književna praksa, tako da bi tu mogao da se upotrebi naziv metapoetička i žanrovska književnost, ili postmodernistička književnost, koji bi imao dve posebne konkretizacije, jednu za postmodernističo pisanje: srpski postmodernizam, drugu za žanrovsku književnost, koja se, takođe, afirmiše u to vreme, naročito u žanrovima naučne fantastike, pa otud i naziv za taj deo književne produkcije srpska naučna fantastika.
 
Sedmi period, koji počinje s poslednjom decenijom i preliva se u 21. vek, pa je kao i prvi period, tj. difuzni zajednički period između dva veka, jeste period kad književno stvaranje opada po obimu, pa donekle i kvalitetu produkcije, uglavnom zbog novih ratnih sukoba, novih ratnih stradanja, ali kada glavni evolutivni tok, koji je dominirao celim dvadesetim vekom, daje novi izdanak, najvitalniji izraz književne invencije i samosvesti: irealističku poetiku i praksu književnog oblikovanja, tako da je najadekavatniji naziv za ovaj period: irealistička književnost.
 
U tabelarnom prikazu ova periodizacija srpske književnosti 20. veka imala bi sledeće segmente i nazive:


  • Od 1901. do 1918 — Modernizacija književnosti
    Srpska moderna

  • Od 1918. do 1941 — Književnost između dva svetska rata  
    Srpski ekspresionizam
    Zenitizam
    Neoromantizam i hipnizam
    Srpski nadrealizam
    Pokret socijalne literature
    Folklorni modernizam
    Ratna književnosg
    Tradicionalna književnost

  • Od 1941. do 1945 — Književnost tokom NOB-e i pod okupacijom

  • Od 1945. do 1950 — Posleratna književnost

  • Od 1950. do 1980 — Estetizacija književnosti
    (Imanentistička književnost)
    Nova ratna književnost
    Neosimboliz
    Neoekotresionizam
    Egzistencijalistička književnost
    Književnoumetnička apstrakcija
    Jezikotvorna književnost
    Signalizam
    Stvarnosna proza
    Imaginativna književnost
    Literarna dekonstrukcija

  • Od 1980. do 1990. Metapoetička i žanrovska književnost
    (Postmodernistička književnost)
    Srpski postmodernizam
    Srpska naučna fantasgika

  • Od 1990. do 2000. Irealistička književnost

Stojan Đorđić


LITERATURA:
 
R. Vučković, Moderni roman dvadesetog veka, Sarajevo, 2005.
R. Vučković, Srpska avangardna proza, Beograd, 2000.
Z. Gavrilović, Srpska Moderna, Sarajevo, 1960.
J. Delić, Srpski nadrealizam i roman, Beograd, 1980.
J. Delić, O poeziji i poetici srpske moderne, Beograd, 2008.
J. Deretić, Istorija srpske književnosti, Beograd, 2002.
J. Deretić, Put srpske književnosti, Beograd, 1996.
J. Deretić, Srpski roman 1800—1950, Beograd, 1981.
B. Jović, Lirski roman srpskog ekspresionizma, Beograd, 1994.
S. Korać, Srpski roman između dva rata (1918—1941), Beograd, 1982.
S. Ž. Marković, Srpska književnost između dva svetska rata, Beograd, 2004.
Međuratna srpska književnost, Zbornik Instituta za književnost i umetnosg, Beograd, 1983.
P. Milosavljević, Sistem srpske književnosti, Beograd, 2000.
P. Palavestra, Istorija moderne srpske književnosti, Beograd, 1995.
P. Palavestra, Posleratna srpska književnost, Beograd, 1972.
P. Petrović, Avangardni roman bez romana, Beograd, 2008.
P. Popović, Istorija jugoslovenske književnosti, Beograd,1923.
M. Savković, Jugoslovenska književnost, Beograd, 1954.
J. Skerlić, Istorija nove srpske književnosti, Beograd, 1914.
B. Stojanović Pantović, Srpski ekspresionizam, Novi Sad, 1998.
G. Tešić, Srpska avangardna književnost u polemičkom kontekstu, Novi Sad, 1991.
Isti, Srpska književna avangarda, Beograd, 2009.

 
NOVA ZORA, broj 28/29, zima-proljeće, 2010/11.
Sačuvana
Angelina
Administrator
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 6361



« Odgovor #1 poslato: Oktobar 02, 2011, 01:03:31 pm »

*

NA IZVORU ŽIVE VODE


SRPSKA KNJIŽEVNOST U XX VEKU
 
Jedna grupa mladih filologa pobunila se na početku XX veka protiv pisanja istorije književnosti kao "istorije generala", jer se književni razvoj tačnije opisuje i bolje razume kada se pored velikih ("pored generala") prikazuju i mali pisci, pored najznačajnijih i manje značajni. To, uostalom, istoričarevom opisu daje reljefnost. Ali, pošto sada, s kraja veka, moramo baciti jedan kratak pogled unazad na razvoj srpske književnosti, opet će se u vidnom polju naći samo "vrhovi", samo "generali". Pri tome pisce — čije je delo konačno završeno — izdvajamo prema mestu koje su zauzeli u književnome razvoju.

Teško je, naravno, razabrati se u složenoj mapi književne istorije. Ona nije ni statična: danas nam može izgledati značajnim ono što smo koliko juče zanemarivali. Ali, izgleda da se jedna opšta ocena s izvesnom sigurnošću može dati: naša se književnost, u prozi kao i u poeziji, tek u XX veku počela paralelno ili sustopice razvijati s vodećim evropskim književnostima. Granice vekova nisu, razume se, i granice književnosti, ali je kod nas na ulasku u XX vek došlo do vidljivog uspona, koji je Dučić nazvao umetničkom zrelošću srpske književnosti. Najpre u poeziji, a onda i u mišljenju o književnosti, u njenome proučavanju.

U proučavanju književnosti prve zasluge pripadaju Bogdanu Popoviću, od koga nismo imali znatnijeg teoretičara. U poeziji takvo mesto zauzima Jovan Dučić. Srpski umetnički stih, strofa i kompozicija lirske pesme dobili su svoj puni, uravnoteženi oblik tek kod njega i kod Milana Rakića. Dovoljno je da se za trenutak setimo kako su oni u jezičkom gradivu sekli dvočlane jedanaesterce i dvanaesterce, kao i kako su ih onda uklapali u strofe. Ta dva stiha, kako je Rakić tvrdio, oni su zaista doveli do savršenstva. Dučić je kasnije menjao stih i udaljavao se od parnasosimbolističke poetike. Njegova pozna, duboka, mislena lirika, prožeta je sumornim egzistencijalnim drhtajem, pred strašnom granicom između bića i ništavila.

Poznato je da se književnost ne razvija u vidu progresivne linije. Pesnik koji nije sledbenik, nego otvara novi pesnički vidokrug, u isti mah razgrađuje stari. Tako se za Vladislava Petkovića Disa pre može reći sve drugo nego da je savršen kao njegovi prethodnici. On je, prosto rečeno, rasejan u poeziji kao što je bio i u životu. Ali je ta rasejanost otvorila prve pukotine na običnoj, razumno zasnovanoj slici sveta, koju je podupirao i sâm jezik svojom pojmovnom mrežom i logično ustrojenom sintaksom. Dis i jedno i drugo pomera, raščinjava, razmičući prolaz za mutna sećanja na neki davno potonuli svet, za snove i slutnje, nošene muzikom koja ne prestaje da nas pleni.

Teško je porediti poeziju i prozu. Ali, ako se Disovo opsesivno otkrivanje onoga što se nalazi "pod pokrovom zaborava" može dovesti u ma čiju blizinu, onda će to najpre biti Borisav Stanković. On je književno vaspostavio specifičnu varošku, balkansku kulturu, iz vremena koje je nazvao "starim danima", a koji se isto toliko odnose na piščevo detinjstvo koliko i na varošku prošlost. Njegovi likovi, zbog guste mreže kulturnih zabrana, imaju napet a prikriven unutrašnji život, u veoma čulnom telu. Pripovedač postaje prisan s likovima: oni se u njemu ogledaju koliko i on u njima. Tako se kroz vidljivo psihofizičko ponašanje prodire do nevidljivoga, čisto psihičkog života. Nagoveštaji koji dolaze iz podsvesti prvi put su u srpskom romanu i pripoveci počeli da iskaču u prednji plan.

Gotovo svi prigovori Stankoviću odnosili su se na veštinu pripovedanja. Nju će, kod nas, tek Ivo Andrić dovesti do savršenstva. Za njega bi se s dobrim razlozima moglo reći da je postavio i samu narativnu normu u našoj modernoj književnosti. Uostalom, prilično je velik njegov udeo u negovanju srpskog književnog jezika na vukovskoj osnovici. Ponekad nam se čini da samo jedan korak deli njegovu strogo i sigurno vođenu rečenicu od skladno komponovane pripovetke, u klasičnim srazmerama. Kristalno prozirna, Andrićeva proza je, međutim, složeno građena. To se naročito lepo vidi u Prokletoj avliji, gde se čak i smenjivanje ekavskog i ijekavskog izgovora vešto utkiva u kompoziciju. Hijerarhijsko raspoređivanje tačaka gledišta, od autora pa do epizodnog lika, uzajamni prelaz sa spoljnjeg na unutarnji opis, kao i motivacija postupaka koja nikada ne izmiče kontroli, sve to Andrićeve romane i pripovetke čini uzornim književnim tvorevinama.

Za razliku od Andrića, Miloš Crnjanski je s podjednakom lakoćom pisao u stihu i prozi, pa je teško reći da li je značajniji kao pesnik ili kao autor romana kao što su Dnevnik o Čarnojeviću i Seobe, jer je stih i prozu međusobno približio, u ponečemu i pomešao. Bio je, opšte uzevši, sklon mešanju književnih vrsta, što je jedna od odlika njemu bliskog ekspresionizma, pa i avangarde u celini. Već i zbog toga njegov će uticaj biti vidljiviji i dugotrajniji. Crnjanski se nije pridržavao ni književnih konvencija ni jezičke norme. Naprotiv, niko kao on nije uneo toliko novina u našu sintaksu, niti je iko toliko promenio intonaciju, ritam i tempo naše rečenice. Promene u srpskoj jezičkoj prozodiji za koje se Stanislav Vinaver do kraja života zalagao, Crnjanski je već bio izveo.

Nije, međutim, Crnjanski, nego je Momčilo Nastasijević bio zaokupljen onom osobitom melodijom koju naš jezik sobom nosi. Ali to je isto toliko fonetska (muzička) koliko i duhovna (mentalna) pojava. Pesnik je njenim smerom krenuo ka dubokim slojevima slika i značenja, koji nas kroz folklor vode do zapamćenih tragova mita. To prodiranje po dubini kolektivnog, arhetipskog pamćenja, po svojim je razmerama bilo potpuno novo u srpskom pesništvu. Između ostalog, zbog toga su mnoge njegove pesme smatrane hermetičkim. A hermetičkim su izgledale i one za koje bi bilo malo ako bismo rekli da su prožete religioznim nadahnućem, jer sadrže izvorni doživljaj božanskog. Mi nemamo drugog pesnika čije reči trepere u protivrečnom doživljaju numinoznog: kad je čovekovo vaznesenje u isti mah i njegovo poništenje. Otuda nam se oko Nastasijevićevih pesama stalno priviđa mistički nimbus.

Uspon srpskog pesništva produžen je znatno kasnije: početkom pedesetih godina, kada su prve knjige Miodraga Pavlovića i Vaska Pope označile prelom koji će književna istorija pamtiti. Novi pesnički senzibilitet uključuje surove slike dehumanizovanog sveta, ponekad crnohumorne, pa i apsurdne. Osnovna podloga, međutim, Popinih pesama, koja je spočetka bila unekoliko prikrivena, postajala je sve razgovetnijom: kao najpre Rastko Petrović a za njim Momčilo Nastasijević, on je crpeo gradivo iz jezičkog i folklornog pamćenja, idući sve do rane kontaminacije paganstva i hrišćanstva, da bi na kraju, u Vučjoj soli, dospeo do ostatka praslovenskog mita. U istoj knjizi ili spevu seže se, ispod mita, u čovekovo obredno iskustvo kada on doživljava svet kao živu celinu, kada se vraća "izvoru žive vode", a sama naša zemlja, koju smo već opustošili i iznutra i spolja, beži "prema pojilu repatih zvezda".

Kao i u nekim drugim evropskim književnostima, kod nas je takođe simbolističko nasleđe s početka veka kasnije obnavljano. Obnavljao ga je najdoslednije Ivan V. Lalić, i to postepeno i neprestano, sve do pretposlednje svoje knjige Pismo. Težnju za originalnošću, koja je začeta u romantizmu, zamenila je kod modernih pesnika ne samo potreba da se vraćanjem na stalne oblike, proverene dugim iskustvom, izbegne osipanje i rasulo, nego i želja da svom glasu pridruže glasove svojih prethodnika. Kada u jednoj pesmi Lalić u svoj glas uvede i glas Laze Kostića, onda mi osećamo kako ta pesma rezonira u širokome prostoru naše pesničke tradicije. Na kraju je preuzeo kanon iz crkvenog pojanja, iz himnografije, i obnovio ga prenošenjem u savremenu umetničku liriku. Pošto je kanon bio najvažniji oblik u starom srpskom pesništvu, Lalić je, u izvesnom smislu, povezao dve vremenski najudaljenije tačke u razvojnome luku naše poezije.

Paralelno s promenama u poeziji, početkom pedesetih godina menjali su se roman i pripovetka. Ako se na paralelizmu još malo zadržimo, možemo reći da su se i u romanu, i to najpre u Zimskom ljetovanju Vladana Desnice, počele povremeno pojavljivati slične slike dehumanizovanog sveta, crnohumorne i groteskne. Takvu promenu, međutim, koja postaje sastavnim delom književnog stila i znatno utiče na potonju srpsku prozu, nalazimo tek kod Miodraga Bulatovića. Njegove pripovetke i roman Crveni petao leti prema nebu pomeraju ugao posmatranja sve dok stvarno ne dobije obrise čudnovatog, pa i fantastičnog. Nije slučajno što nas u njegov roman uvodi pogled jurodive junakinje, okrenut ka praznom nebu. Okreće se slika sveta, smelije no ikad u našoj prozi, a pri tome dobija čas infantilne, čas magične, a često i ironične, sarkastične prelive.

Od sredine šezdesetih godina u prvi plan ulaze Borislav Pekić i Danilo Kiš, koji će sve do kraja veka jednako zaokupljati pažnju kritike i davati podsticaj mlađim srpskim prozaistima. Postmodernizam, brz kao velika književna moda, upravo će njih dovesti u samo središte književnog života. Pri tome je Danilo Kiš umetnost pripovedanja sublimisao sve do trenutka kad ona samoj sebi postaje predmet. Pripovedanje se diže do sopstvene poetike, a poetika se, na kraju, i sama počinje pripovedati. Ovo čisto književno zbivanje može se — s estetskim uživanjem i uzbuđenjem — pratiti duž cele trilogije Porodični cirkus. Zato njome i završavamo ovaj kratki pogled na razvoj naše književne umetnosti u poslednjem veku.

 
Novica Petković (1999)
"Slovenske pčele u Gračanici" Izabrani eseji, članci i razgovori Priredio Dragan Hamović
Sačuvana
Angelina
Administrator
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 6361



« Odgovor #2 poslato: Avgust 31, 2012, 12:58:47 am »

*

KNJIŽEVNOST 20. VEKA


MODERNA

Na prelazu iz 19. u 20. veku srpska književnost dobija sva osnovna obeležja moderne nacionalne književnosti. Obično se uzima da u vodećim evropskim književnostima moderan roman i pripovetka nastaju posle dezintegracije realizma, kada se s naturalizma prelazi na impresionizam. Moderna lirika počinje od (francuskih) parnasovaca i prelaska na simbolizam. Menja se takođe i književna kritika, kao i književna teorija. Ona napušta spoljašnje tumačenje književnosti i prelazi na unutrašnje: na analizu umetničkih svojstava dela, a ne okolnosti u kojima ono nastaje. U srpskoj književnosti slične pojave zapažamo ne samo u pojavi parnasovske lirike Vojislava Ilića, koja je 90-ih godina prošlog veka imala veliki broj sledbenika i dominantan uticaj, nego i u književnoj kritici.

Već je Ljubomir Nedić (1858—1902), koga s pravom možemo smatrati pretečom unutrašnjeg tumačenja književnosti, podvrgao 1893. oštroj kritici utilitarnu teoriju umetnosti Svetozara Markovića, koji je u realizmu isticala društvenu ulogu književnosti. Sasvim suprotno od toga, Nedić na primeru Ilićeve lirike ističe on, nije obično, nego je to "osećanje za Lepo"; pesnička emocija po svojoj je prirodi "artistična emocija". Otuda, mesto ranijeg zanimanja pretežno za tematiku, sama forma dobija na vrednosti. Tako se pažnja i kritičara i čitalaca, a i samih pesnika, postepeno pomera prema izradi pesme kao specifične umetničke tvorevine, što će imati dalekosežne posledice ne samo za tumačenje i vrednovanje pesništva nego — a to je najvažnije — i za njegov razvoj u naredne dve decenije.

Razume se, promene koje zapažamo u srpskoj književnosti dobile su podsticaja od sličnih promena koje su se nešto ranije desile u nekim evropskim književnostima. Među književni kontakti i uticaji sve se jače osećaju. Ali očigledno postoji i izvestan paralelizam u razvoju. Tako se ceo period koji obuhvata od 90-ih godina prošlog veka pa do Prvog svetskog rata označava terminom koji je zajednički za većinu srednjoevropskih i južnoslovenskih književnosti — moderna. Iako je termin uzet iz nemačke književnosti, upravo u ovo vreme kontakti s njom i njen uticaj osetno slabe. Samo u srpskim zemljama koje su se tada nalazile pod vlašću Austro-Ugarske (Vojvodina, Bosna, Hercegovina i srpski krajevi u Hrvatskoj) nemački su kulturni i književni uticaj i dalje osećao. U samoj pak Kraljevini Srbiji i u njenoj prestonici Beogradu naglo jača francuski uticaj. Bio je to srećan sticaj okolnosti, jer su tada nove književne ideje dolazile iz Pariza.

Za dve decenije — koliko je moderna najviše trajala — umetnički uspon književnosti bio je veći no ikada ranije. Naročito se to osećalo u poeziji, što je savremenog pesnika M. Pavlovića navelo da ovo razdoblje nazove "jedan mali zlatan vek naše poezije". Ali je zanimljivo, mada nije slučajno, da nije bio ništa manji napredak kritike i nauke o književnosti. Jedan širi pogled pokazao bi da je u isto vreme nauka uopšte u Srbiji, u svim svojim osnovnim granam doživela procvat. Znatno ojačao kao kulturni i naučni centar, Beograd je preuzeo vodeću ulogu i u književnosti. Književni život prestonice, kao i kod nekih drugih naroda, usmeravao je rzavoj i utvrđivao zajednička merila. Ono što je Nedić pokušao ali nije ostvario, ostvariće od njega mlađi kritičar Bogdan Popović (1864—1944). On će 1901. u Beogradu pokrenuti možda najznačajniji i svakako najbolje uređivan časopis "Srpski književni glasnik". Za prvih četrnaest godina izlaženja "Glasnik" je i kod pisaca i kod njihovih čitalaca pojačavao izvesne predstave o književnim uzorima prema najopštijim ali jedinstvenim merilima.

Očigledno je uloga kritičara prilično porasla. Istoričari će kasnije napominjati da je u vreme moderne postojala "hegemonija kritike". Ali je upravo ta hegemonija bila jedan od uslova da se kritičkim prevrednovanjem nasleđa uspostave određeni kontinuiteti u književnom razvoju. Najpre će B. Popović načiniti izvrsnu Antologiju novije srpske lirike (1911). Predgovor, strog izbor pesama, kao i njihov razmeštaj, prikazali su istorijski sled novih liričara — od rodonačelnika Radičevića do simboliste Dučića — kao neprekinut niz usavršavanja pesničke umetnosti. Zatim će drugi urednik "Glasnika" i najistaknutiji kritičar Jovan Skerlić (1877—1914) napisati Istoriju nove srpske književnosti (1914). On je prema savremenim kriterijumima opisao smenjivanje epoha, stilskih formacija i škola. Dobijena slika pokazala je da se nova srpska književnost razvijala na način tipičan za evropske književnosti. Najzad, Pavle Popović (1868—1939) preduzeo je široka istorijsko-komparativna istraživanja u svim domenima: narodna, srednjovekovna, dubrovačka i nova književnost.

Za književnost je oduvek bilo od posebnog značaja ono što se u jeziku dešava. Na početku 20. veka književni jezik je stabilizovan. Ali su se izvesni odnosi vidno pomerili. Zasnovan na narodnim govorima koji su dobrim delom uzeti iz usmene poezije i proze, književni jezik je u početku više odgovarao potrebama ruralne i tradicionalne kulture nego urbane i moderne. Valjalo ga je prilagođavati novim, više intelektualnim potrebama, sa složenijim stilskim diferenciranjem. U tome je beogradska sredina počela da igra odlučujuću ulogu. Ako je u početku široko shvaćena periferija jezički uticala na kulturni centar, sada centar utiče na nju: podvodi lokalne razlike, koje dolaze iz pokrajina, pod opštu standardizaciju i formira funkcionalne stilove. Tako se obrazuje jedan poseban oblik u kome se književni jezik pojavljuje, prilagođen potrebama razvijene urbano-intelektualne sredine: za njega se odomaćio naziv beogradski stil. Njime ne pišu samo književnici. Podjednako ga nalazimo i u naučnoj prozi. Jedan od izrazitijih predstavnika je istoričar Slobodan Jovanović (1869—1958), koji je samo povremeno razmatrao književne teme, ali se zato svi njegovi tekstovi mogu čitati kao da su književni već i zbog same stilske veštine.

Stilska veština, koja nije samo jezička, nigde nije došla toliko do izražaja kao u poeziji. I nijedan pesnik nije je toliko dugo i tako strpljivo usavršavao kao Jovan Dučić (1874—1943). Najpre je bio Ilićev sledbenik, da bi zatim (Pesme, 1908) načinio oštar prelaz na simbolističku poetiku s francuskim uzorima. Jako je suzio izbor uglavnom na dva stiha: simetrični dvanaesterac (aleksandrinac) i jedanaesterac, oba po poreklu francuska. Sužavanje se oseća u svemu — u izboru motiva, slika, boja — i može se desiti u vezi s težnjom da se sažimanjem spoljnog opisa pojača simbolično značenje. U pesmi se opis katkad daje u savršenim proporcijama, koje ga čine malim remek-delom. Ali nije satiričan, kao kod parnasovaca, nego se razvija u tanano gradiranim prelivima. Rođen u Hercegovini, nadomak Jadranskog mora, Dučić je nosio tipičnu mediteransku ljubav za svetlo, sunce, ravnotežu i sklad. Takav je i njegov stih, odmeren i zvučan. Na tome se on, međutim, nije zaustavio: kasniji razvoj vodio je ka promeni stiha i zgušnjavanju slika ispunjenih dubokim tragizmom a protkanih hrišćanskom simbolikom. Pozna knjiga Lirika (1943) predstavlja sam vrh srpske misaone lirike u vezanom stihu.

Za razliku od Dučića, drugi podjednako značajan pesnik Milan Rakić (1876—1939), od samog je početka prihvatio dvanaesterac i jedanaesterac, i uglavnom ih nije napuštao, ali je zato ta dva stiha doveo do ritmičkog savršenstva. Manje raznolik, on je i manje plodan: objavio je svega dve sveske pesama u kratkom razmaku (Pesme, 1903, 1912). Disciplinovaniji od drugih, on će do virtuoznosti dovesti umetnost rime i strofe, kao i ukrštanje stihovnih i sintaksičkih jedinica u raznolikim oblicima opkoračenja (ewambement). To je odgovaralo izvesnoj emocionalnoj uzdržanosti, pa i gorkoj ironiji i skepsi koje nalazimo u Rakićevim pesmama. Pomalo podignut, svečan ton njegovog stiha i strofe izvanredno je usaglašen s istorijskim temama — vezanim za Kosovo — u nevelikoj grupi patriotskih pesama.

Pravo obilje patriotskih pesama nalazimo kod trećeg pesnika, Alekse Šantića (1868—1924), ali je on više produžio ovaj tradicionalni žanr nego što ga je, kao Rakić, u novom duhu izmenio. U Mostaru (Hercegovina), u kome je Šantić rođen i iz kog nije odlazio, formirana je grupa srpskih pisaca oko časopisa "Zora". Njoj je u početku pripadao i Dučić, kao i najznačajniji pripovedač koga je Hercegovina dala Svetozar Ćorović (1875—1919). Tu nije prekidan kontinuitet razvoja s književnošću 19. veka. Slično Šantiću, pesnik iz Vojvodine Veljko Petrović (1884—1967) takođe je doprineo obnovi patriotske poezije (Rodoljubive pesme, 1912, zatim Na pragu, 1914). On je još značajniji kao pripovedač: od izuzetne pripovetke Bunja (1905) pa do poslednje knjige Dah života (1964).

Mlađi, od Dučića i Rakića radikalniji pesnici već su naišli na nesporazume s kritikom, što je znak daljih promena. Početna sumorna raspoloženja pretvorili su u mračna, a umereni pesimizam u očajanje. Oni su u beogradskom sivilu prvi počeli da otkrivaju velegradski splin, koji je Bodler uveo u poeziju. Najpre je Sima Pandurović (1883—1960) u zbirci Posmrtne počasti (1908) gotovo hladno opisivao prizore telesnog i duševnog rasula. Zatim je Vladislav Petković Dis (1880—1917) širom otvorio srpsku liriku za iracionalne sadržaje i slike iskrsle iz podsvesnog života (Utopljene duše, 1911). Sav u snovima i slutnjama, on se malo starao o spoljnom izgledu svoje pesme. Ona nije besprekorna, naročito ne u jeziku. Pa ipak Disove pesme idu među najmuzikalnije na srpskom jeziku. Neobična inverzija slika, pomerena sintaksa i tamna značenja najavljivali su nove promene u poeziji.

Za razliku od poezije, proza se teže i sporije menjala. Štaviše, upravo je prevlast lirike učinila da se kod proznih pisaca pojavi zajednička osobina koja je još J. Skerlića navela da ih nazove "lirskim realistima". Najviše su, međutim, došla do izražaja stilska obeležja impresionizma. Tome je blizak Petar Kočić (1877—1916), kod koga je ponekad teško povući granicu između pesme u prozi i pripovetke (S planine i ispod planine I—III, 1902—1905). Surove bosanske planine podjednako su junaci njegovih pripovedaka kao i mali ljudi koji se s njima bore da bi opstali. U isti mah lepa i strašna, bosanska se priroda kod Kočića kao elementarna snaga stapa s čovekom u otporu protiv tuđinske, imperijalne austrougarske vlasti. Kočić je rodonačelnik bosanske pripovetke. Isto toliko fascinantnih impresija o Jadranskom moru i krševitim primorskim predelima nalazimo kod Iva Ćipika (1869—1923). Ali je on u romanima dao i šire slike života u Dalmaciji i njenom zaleđu: u prvom Za kruhom (1904) odlazak glavnog junaka, obrazovanje u tuđem gradu i povratak u zavičaj, na koji se već gleda drugim očima, a u drugom Pauci (1909) razvijena je slika socijalnog raslojavanja. Ona prvu temu, vezanu za sličan milje susedne like, Veljko Milićević (1886—1929) je u romanu Bespuće (1912) književno transponovao u moderniji oblik čovekovog otuđenja. Glavni junak je svuda ravnodušni tuđinac, što prerasta u temu bezavičajnosti novog čoveka. To je izvrsno delo i po fakturi i po viđenju sveta očima stranca.

Srpski moderan roman i pripovetka zapravo počinju od Borisava Stankovića (1876—1927). Njegovi su likovi složeno građeni, s jakim unutrašnjim konfliktom između protivrečnih pobuda. Pripoveda se iz velike blizine glavnog junaka, često i iz njegove svesti, što pomoću introspekcije vodi do najranijih, duboko potisnutih doživljaja. Niko kao on u romanu Nečista krv (1910) nije tako smelo ponirao u duševni i čulni život, niti je s toliko dramatičnosti prikazao odnos između kolektivnih zabrana koje nameće kultura i individualnog, osećajnog, pa i telesnog. Pri tome se telo glavne junakinje Sofke prikazuje u pokretu, s neprestanim promenama i s obiljem senzacija za koje ranija proza nije znala. Otkriven je, uz to, ceo jedan malo poznat svet gradske a stare balkanske kulture. Nečista krv je prvi srpski roman koji je u prevodu na više evropskih jezika dobio laskave kritike. Drugi roman Gazda Mladen, gotovo sve pripovetke, kao i često igrana drama Koštana, takođe su vezani za malu varoš Vranje na krajnjem jugu Srbije.

Izrazito analitičku prozu, svu ispunjenu pažljivo stilizovanim utiscima, počela je u to vreme (Saputnici, 1913) da objavljuje Isidora Sekulić (1877—1958). Kod nje gotovo redovno služenje introspekcijom — sa sklonošću ka esejizaciji narativnog teksta — teži da preraste u praćenje toka svesti. Između dva rata, a i kasnije, I. Sekulić je jedan od najboljih esejista i tumača književnosti. Manje sklon inovacijama Milutin Uskoković (1884—1915) napisao je dva romana iz beogradskog života: Došljaci (1910) i Čedomir Ilić (1914). Uskokovićev razvoj je, međutim, prekinuo Prvi svetski rat, kao i razvoj od njega još mlađeg Milutina Bojića (1892—1917). On se po nekim osobinama vraća na zvučan parnaso-simbolistički stih, s retorički podignutim tonom. Takvim stihom napisana je i Plava grobnica potresna pesma o jonskom moru kao grobnici izbegle i bolešću desetkovane srpske vojske. Sem toga, Bojić je redak pisac koji je predano radio na drami: napisao je pet dramskih tekstova na istorijske teme (Kraljeva jesen, Uroševa ženidba i trilogija Despotova kruna) i dve na savremene (Lanci i Gospođa Olga).


Novica Petković
Sačuvana
Angelina
Administrator
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 6361



« Odgovor #3 poslato: Avgust 31, 2012, 01:14:45 am »

*

KNJIŽEVNOST 20. VEKA


AVANGARDA I MEĐURATNA KNJIŽEVNOST

Nesumnjiv umetnički usponi srpske književnosti koji su prekinule ratne godine nije, kao što se moglo očekivati, obnovljen i produžen. Obnovljen je, vrlo brzo, književni život, naročito u Beogradu, koji je dobrim delom bio razrušen grad. To, međutim, više nije bila prestonica Srbije, nego jedne nove državne tvorevine oslobođenih jugoslovenskih naroda — Jugoslavije. Pisci, mahom mladi, nisu dolazili samo iz različitih domaćih književnih sredina: mnogi od njih doneli su iskustva stečena u raznim evropskim metropolama gde su kraće ili duže boravili. Razlike su dinamizovale književni život. Stari uzori počeli su da gube na vrednosti. Umesto vodećeg časopisa, kakav je bio "Srpski književni glasnik", pojavilo se više novih, najčešće kratkovekih, ali sa svojim zasebnim, međusobno teško pomirljivim programima. Osporavanju je postepeno podlegalo sve, ili gotov sve, što je pripadalo ranijoj književnosti.

Osporavanje kome su bili skloni mladi pisci nije, međutim, dolazilo samo od opšte skepse izazvane surovim i, za mnoge, traumatičnim ratnim zbivanjima. Ono je bilo i deo programa novih književnih pokreta, čiji su manifesti preplavili evropske književnosti najpre uoči rata, a onda i posle rata. Svi ti brojni pokreti, ponikli u raznim zemljama, slili su se u jednu opštu književnoistorijsku pojavu (stilsku formaciju) za koju se ustalio naziv — avangarda. Avangardna književnost je — kao i avangardno slikarstvo i muzika iz istog vremena — zapravo osporavala tradicionalne umetničke norme i oblike. U srpskoj književnosti ekspresionizam će se 1920. prvi oglasiti kao avangardni pokret. Manifest ekspresionističke škole napisao je Stanislav Vinaver (1891—1955). On je preuzeo ulogu kritičara koji u isti mah objašnjava poratnu a polemički destruiše doratnu književnost. Parodija je moćno sredstvo destrukcije. I Vinaver će, nimalo slučajno, najpre parodirati Popovićevu Antologiju novije srpske lirike, dakle onaj vid razvoja koji je kanonizovao autoritativni kritičar moderne.

Vrlo brzo okupile su se, oko pojedinih glasila, grupe pisaca koji su bili bliži futurizmu ili dadaizmu, nešto kasnije i nadrealizmu. Pored ovih internacionalnih, pojavili su se i domaći pokreti kao što su zenitizam i hipnizam. Osnivač prvog Ljubomir Micić (1895—1971), manje značajan kao pesnik, pokrenuo je časopis "Zenit" (1921—1926), koji je okupio saradnike iz raznih zemalja i postao prvi internacionalni časopis za književnost i umetnost. Osnivač drugog Rade Drainac (1899—1943) značajniji je kao pesnik, a pokrenuo je 1922. "Hipnos", jedan od karakterističnih efemernih časopisa. Desetak godina burnog književnog života ispunjeno je mnogim polemikama, manifestima, kao i eksperimentalnim tekstovima, koji su mahom dela kratkog veka. Ali su u isti mah nastala i dela trajne vrednosti. I što je najvažnije u vreme kad su gotovo sve književne konvencije podvrgavane sumnji formirali su se neki od najkrupnijih pisaca 20. veka.

U početku je među novim, buntovnim piscima najistaknutiji Miloš Crnjanski (1893—1977). Zbirka pesama Lirika Itake (1919) izazvala je oštre polemike. Povratak vojnika (što je i sam Crnjanski) iz tuđine u zavičaj, upoređen s Odisejevim povratkom na Itaku, poslužio je kao opšti okvir ne samo za antiratnu liriku nego i za neobično smelo, tipično avangardno poricanje kanonizovanih vrednosti (i mitova) nacionalne kulture. Polemiku je izazvalo i narušavanje pesničkih normi. Crnjanski je zatim ritmički izmenio srpski stih: potisnuo je metar, a veću ulogu dobile su intonacija i sintaksa. Ritmički preuređena rečenica preneta je iz stiha u prozu. Došlo je do zbližavanja stiha i proze, lirike i romana. Stoga njegovi romani imaju jak lirski naboj, počev od Dnevnika o Čarnojeviću (1921), koji je tematski paralelan Lirici Itake. Dva druga romana, Seobe (1929) i Druga knjiga Seoba (1972), imaju istorijsku podlogu: Srbi izbegli u Ugarsku, a onda i u Rusiju u 18. veku, i njihovo učešće u bitkama širom Evrope. Snažna romaneskna freska na biblijsku temu o izgnanom narodu. Najzad, Roman o Londonu (1972) daje sliku emigranata, rasejanih lica u savremenom megalopolisu. Svi likovi, i ceo jedan narod, nalaze se u potrazi za zavičajem. Povratak izgubljenom zavičaju kod Crnjanskog je književno stilizovan kao jedan od utopijskih čovekovih snova.

U književnim inovacijama dalje je išao Rastko Petrović (1898—1949). U Otkrovenju (1922) napušta sva obeležja starog stiha, a u romanu sa temom o životu starih slovenskih božanstava Burleska gospodina Peruna boga groma (1921) razbija jedinstvo radnje, vremena i prostora. S novim težnjama u umetnosti upoznao se u Parizu, gde se školovao posle povlačenja sa srpskom vojskom preko Albanije. Pod snažnim uticajem psihoanalize, iz svesnoga prelazi na podsvesni čovekov život. Razvio je pesničku teoriju o razgrađivanju jezičkih struktura da bi se doprlo do izvanpojmovnih, čisto čulnih sadržaja. Prvi je među srpskim piscima počeo da se interesuje za primitivne i egzotične kulture. Njegovo najobimnije delo Dan šesti (1960) jedini je moderni roman o povlačenju preko Albanije. Pre toga je samo Dragiša Vasić (1885—1945) u izvanrednoj knjizi pripovedaka Utuljena kandila (1922) šire zahvatio ratnu problematiku u Srbiji.

Među pesnicima jedino je Momčilo Nastasijević (1894—1938) svoje delo završio kao jedinstvenu celinu. Najpre Pet lirskih krugova (1932), zatim još dva: Magnovenja i Odjeci (1938). On se vratio folklornom stihu i melosu ne da bi ih uneo u svoju pesma, nego da bi u njima otkrio ono što je zvao maternjom melodijom. Više od drugih pesnika aktivirao je iz jezičkog pamćenja stare slike i značenja. Njegova je lirika povremeno hermetična, ali je zato i jedna od najdubljih uopšte u srpskoj poeziji. Ima u njoj i mističkog zanosa i izvornog religioznog nadahnuća. Sem pripovedaka, koje su srodne lirici, a Zapis o darovima moje rođake Marije pravo je remek-delo, napisao je u dve drame u stihu (Međuluško blago, Đurađ Branković) i jednu u prozi (Kod "Večite slavine"), koje se mogu uvrstiti u vrhunska dramska dela. On je najznačajniji među dramskim piscima u ovom periodu, od kojih valja pomenuti Todora Manojlovića (1883—1968), inače pesnika i autora opsežne knjige Osnove i razvoj moderne poezije (1987), kao i Ranka Mladenovića (1893—1943) i Živojina Vukadinovića (1902—1949), koji su bili i pozorišni kritičari.

Umetnost pripovedanja niko nije toliko razvio i usavršio kao Ivo Andrić (1892—1975). On nije samo tematski vezan za Bosnu. Od svih naših krajeva — kako je to primetila I. Sekulić — nigde se tako predano a odmereno ne pripoveda kao u Bosni. Pokazale su to još usmene pripovetke i epske pesme u Karadžićevim zbirkama. Zatim Petar Kočić. I najzad, savremenici Andrićevi, od kojih valja pomenuti Isaka Samokovliju (1889—1955), Borivoja Jevtića (1894—1959) i Marka Markovića (1896—1961). Andrić je pre na kraju nego na početku jedne narativne tradicije, koju je on transponovao u savremene oblike pripovetke i romana. Otuda se kod njega već u prvoj pripoveci Put Alije Đerzeleza (1920) i prvom zborniku Pripovetke (1924) oseća sigurnost u jeziku i uravnoteženost u komponovanju, koje isto toliko duguju prošlosti koliko je i uvode u moderna vremena. Njegov bogat pripovedački opus raznolik je i tematski i morfološki. Ali nema ekstremnih rešenja, ni eksperimenata, Andrić ide u retke pisce koji u isti mah inoviraju i kanonizuju. Takva su i tri romana objavljena 1945: Na Drini ćuprija, Travnička hronika i Gospođica. Nešto kasnije objavljena Prokleta avlija (1954) pokazala je svu Andrićevu pripovedačku veštinu: prastaro uokviravanje priče u priči transformisao je u skladno a složeno sagrađenu višeznačnu strukturu kratkog romana. Na sadržajno-tematskom planu tome odgovara nataloženo iskustvo i vekovna mudrost crpeni iz istočnih i iz zapadnih kultura, koje su se u Bosni susrele i ukrstile. Kada je 1961. dobio Nobelovu nagradu, posao je najviše prevođen i na drugim jezicima tumačen srpski pisac. Ušao je u geteovski shvaćenu svetsku književnost, kao ranije narodna pesma i Njegoš.

Krajem 20-ih godina, kada se u Evropi avangardni pokreti menjaju ili gube, srpski nadrealisti izdaju manifest Pozicija nadrealizma (1930). U Beogradu se zapravo već od 1922. nadrealizam paralelno razvija s istoimenim Bretonovim pokretom u Parizu. Marko Ristić (1902—1984) preuzima ulogu rukovodioca i teoretičara. Polazi se od Frojdovog otkrića da na prelazu iz nesvesnog u svesni čovekov život postoji cenzura koja nepoželjne (zabranjene) sadržaje deformiše u simboličke slike. Nadrealisti te slike koje potiču iz snova i potajnih želja daju u svojim tekstovima kao labavo povezane, mutne, često i groteskne. Oni, zatim, odbacuju kanonizovanu književnost suprotstavljajući joj spontanu poeziju koja nastaje u nesputanim asocijacijama, tehnikom automatskog pisanja. Promene u književnosti povezuju s društvenim promenama, s revolucijom, što ih je 30-ih godina približio marksističkoj ideologiji. Njihova je snaga pre u subverziji nego u gradnji književnih oblika.

Među njima je najfiniji liričar Milan Dedinac (1902—1966). Njegova poema Javna ptica (1926) smatrana je obrascem čiste poezije. Dedinčevo sabrano delo Od nemila do nedraga (1957) sačinjeno je od pomešanih stihova s prozom, lirike s ogledima. Drugi pesnik Dušan Matić (1898—1980) upuštao se, počev od 1923, u još smelije eksperimente u jeziku i stihu. Tek od zbirki Bagdala (1954) i Buđenje materije (1959) postaje uticajan pesnik. Kod njega nalazimo retko uspeli spoj misaonosti i lakog, gotovo ležernog kazivanja. Treći pesnik, i plodni romansijer, Aleksandar Vučo (1897—1985) jedini je prema nadrealističkim načelima pisao humornu poeziju (Humor Zaspalo, 1930) i poeziju za decu (Podvizi družine "Pet petlića", 1933). Najzad, najmlađi Oskar Davičo (1909—1989) u izuzetno plodnom pesničkom i romansijerskom delu najdalje je išao u povezivanju nadrealističke tehnike pisanja i ideološkog angažovanja na levici. Zbirke Pesme (1938) i Hana (1939) najbolji su deo njegove poezije. One idu i među bolje knjige međuratne poezije uopšte. Njima je bliska kasnija Višnja za zidom (1950). Zatim je Davičo deset obimnih romana posvetio životu revolucionara i graditelja novog društvenog poretka. Međutim, samo je prvi roman Pesma (1954) inovacijom narativnih postupaka uticao na savremenu srpsku prozu.

Od sredine 30-ih godina među srpskim piscima dolazi do jače ideološke polarizacije na levicu i desnicu. Na levici se od književnosti ponovo zahteva da služi određenim društvenim ciljevima. Formira se pokret "socijalne literature". On nije dao značajnije pisce. Ali su ti pisci uticali na književni život uoči rata. U čisto književnom pogledu bili su konzervativni. Obnavljali su neke prevaziđene obrasce. Pa ipak, obnova tradicionalne književnosti nije njihova zasluga, jer ona 30-ih godina nije toliko obnavljana koliko je, nakon gašenja avangardnih pokreta, njeno prisustvo postalo uočljivije. I u vreme najburnijih promena postojao je, potisnut ali neprekinut, razvoj starih književnih oblika u lirici i romanu. Tako je, bez većih inovacija, Branimir Ćosić (1903—1934) u svom najznačajnijem delu Pokošeno polje (1934) zapravo usavršio tip beogradskog romana, čije je prve obrasce dao M. Uskoković. U lirici valja pomenuti Velimira Živojinovića Massuku (1886—1974).

Retko koji pesnik, međutim, svojim delom obuhvata tako dug razvojni kontinuitet kao Desanka Maksimović (1898—1993). Od prve zbirke Pesme (1924) pa do naših dana ona je sedam decenija bogatila i usavršavala liriku koja ima sva tradicionalna obeležja: ispovedna, osećajna, deskriptivna i, često, rodoljubiva. Pretežno je pisala jednom umerenom varijantom slobodnog stiha, ali vrlo muzikalnom. Jezik je bogat i kultivisan. U poznoj zbirci Tražim pomilovanje (1964) najviše je došla do izražaja glavna njena osobina: ona je pesnik sveta kakav jeste, i dobar i zao (za koji traži pomilovanje), a ne kakav bi mogao ili morao biti (prema jednom carskom zakoniku). D. Maksimović je nesumnjivo najpopularniji srpski pesnik 20. veka. Ništa manje nije popularan, ali mahom u prozi Branko Ćopić (1915—1984). Zajedno s D. Maksimović, on je najistaknutiji dečji pisac. Pred rat su mu izašle tri knjige pripovedaka, vezane za zavičajnu Bosansku krajinu. Rat je proveo s partizanima u Bosni, i to je bitno uticalo na više knjiga koje je od 1944. učestalo počeo da objavljuje. Najopsežniju ratnu sliku Bosne daće u romanu Prolom (1952) iza kog je usledilo još nekoliko. Najvažnije su, međutim, njegove pripovetke. Kad se ponovo vratio detinjstvu i svetu, koji ga je u početku zaokupljao, dao je u Bašti sljezove boje (1970) mala, u dva ciklusa povezana pripovedačka dela od trajne vrednosti. Blagi humor, imaginacija i slike potekle iz narodne predaje odnose pobedu nad surovom zbiljom.


Novica Petković
Sačuvana
Angelina
Administrator
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 6361



« Odgovor #4 poslato: Decembar 05, 2012, 10:10:03 pm »

*

KNJIŽEVNOST 20. VEKA


SAVREMENA KNJIŽEVNOST

Početkom trećeg i najdužeg perioda, koji obuhvata savremena književnost, označio je isto toliko kraj jednog rata koliko i promena društvenog sistema. Drugi svetski rat podjednako je bio razoran za srpski narod kao i Prvi. On je, međutim, u književnosti ostavio dublje tragove. Bio je i složeniji. Jer je, sem otpora stranim okupacionim vlastima, došlo do unutrašnjeg raskola u narodu na ideološkoj osnovi. Dva paralelna pokreta otpora — četnički (predvođen monarhistima) i partizanski (predvođen komunistima) — bili su međusobno nepomirljivi. Pobeda drugog dovela je do uspostavljanja socijalističkog društvenog poretka, koji će se u Jugoslaviji održati pola veka i uticaće na književni razvoj znatno više no što su to mogli raniji društveni sistemi. Shvaćena kao deo društvene nadgradnje, književnost je podvedena pod ideološku kontrolu sa stanovišta prilagođene marksističke filosofije. Književni razvoj počev od 1945. ne može se valjano razumeti ako se ne uzme u obzir ova svim nova pojava. Jer on će u primetnoj meri zavisiti od opštih političko-ideoloških promena, koje su znale da budu oštre i nagle, ali su iz decenije u deceniju gubile na snazi i književnu umetnost ostavljale da se samostalnije razvija.

U književnom životu prvih poratnih godina prevlast imaju pisci s levice. Ali ni sada među njima nema pisaca od većeg značaja, ni među mlađima. Uostalom, ono čemu su težili zapravo i nije bila književna umetnost. Obrasci koje su sledili vodili su ih ka aplikaciji književnosti na socijalne, revolucionarne, patriotske teme, a potom i na teme obnove i izgradnje. Čak i najistaknutiji među pesnicima Čedomir Minderović (1912—1966), Tanasije Mladenović (1913) i suzdržaniji liričar Dušan Kostić (1917) nisu sa čisto književnog stanovišta značajni po onome što su u ovo vreme, nego po onome što su kasnije napisali idući za opštim razvojem srpskog pesništva. Još je izrazitiji primer Skendera Kulenovića (1910—1978), koji je u ratu napisao retko uspelu poemu Stojanka majka Knežopoljka, i nakon dužeg kolebanja među žanrovima i očiglednog lomljenja, tek u dve pozne sveske Soneta (1968, 1974) dao artistički disciplinovanu a duboku liriku.

Posle sukoba s centrom u Moskvi i izopštavanja jugoslovenskih komunista iz Informbiroa (Informacionog biroa komunističkih partija) 1948, kad je među njima pobedila liberalnija struja, u književnosti se odustaje od nametanja stilske uniformnosti koju podrazumeva socijalistički realizam. U beogradskim časopisima uskoro počinju polemike, koje će pravog maha uzeti početkom 50-ih i trajaće do pred kraj decenije. Konzervativniji realisti okupljaju se oko "Književnih novina" i "Savremenika", a inovacijama skloni modernisti oko "Mladosti" i "Dela". Iako su se modernisti pozivali, a i vraćali na iskustva međuratnih pisaca, to ipak nije bila samo obnova avangarde. Nešto sasvim novo, što dotad nije postojalo u srpskoj književnosti, naći ćemo najpre kod pesnika. Oštar kritičar starih shvatanja i tumač nove poezije je Zoran Mišić (1921—1976). Njegove kritike, polemike, eseji Reč i vreme (1953), zatim Reč i vreme I—II (1963), pokazuju da nisu bile posredi samo razlike u mišljenju nego i razlike uopšte u razumevanju pesništva.

Razumevanje je bilo osobito otežano kod Vaska Pope (1922—1991). Polemike oko njegove Kore (1953), zatim Nepočin-polja (1956), uzele su velike razmere. Jer osnovna obeležja stare lirike kao što su subjektivnost, lična osećanja i emocionalne konotacije u pesničkom jeziku ne nalazimo u većini Popinih pesama. Predmeti iz čovekove okoline opisuju se hladno i precizno. Ali postoji izvesno pomeranje koje taj opis čini metaforičnim: izražava nelagodnost, strepnju, strah i ugroženost. Popa uobličava iskustvo savremenog gradskog čoveka. Ali u isti mah pomoću jezičkog i kulturnog pamćenja otkriva i drugačija, starija čovekova iskustva. Od nacionalnih (Uspravna zemlja, 1972) dosezao je sve do praslovenskih (Vučja so, 1976) i univerzalnih simboličkih slika (Sporedno nebo, 1968). Čudesne slike iskrsle iz duboke potonule ljudske memorije vrlo brzo su počele da plene ne samo domaće nego i strane čitaoce. I Popa je već za života postao ne samo najviše prevođeni srpski pesnik nego i jedan od najpoznatijih evropskih pesnika.

Ništa manji udeo u nastalim promenama nije imala ni poezija Miodraga Pavlovića (1928). Njegova prva knjiga 87 pesama (1952) ispunjena je drastičnijim, za čitaoce lirike čak šokantnim prizorima. U to vreme sasvim novi fenomen apsurda pojavio se najpre kod Pavlovića. Mada se njegova poezija veoma razlikuje od Popine, on se takođe vraća u dijahronijske dubine pamćenja: Mleko iskoni (1963), Velika Skitija (1969), Nova Skitija (1970) itd. Izuzetno plodan kao pesnik, on nije manje plodan i značajan ni kao esejist. Treći podjednako značajan pesnik Stevan Raičković (1928) ni u prvim knjigama Pesma tišine (1952) i Balada o predvečerju (1955) nije stavljao pred nedoumice čitaoce i kritičare. I kad piše u vezanom i kad piše u slobodnom stihu, prepoznaje se tradicionalna lirska pesma. Raičkovićeva transpozicija pesničkog doživljaja u prirodu i pejzaž izgleda nam stara koliko i sama lirika. Ali je on ipak moderan pesnik, koji u sasvim ljupke slike iz prirode unosi nešto od egzistencijalne uzdrhtalosti i ugroženosti. Čisto lirska stanja oblikuje s naglašenim artizmom, naročito u sonetama Kamena uspavanka (1963). Slika bi bila nepotpuna kad se ne bi barem pomenulo postojanje tako različitih pesnika kao što su elegični Svetislav Mandić (1921), estradni Slobodan Marković (1928—1987) i podjednako kao pesnik i prozaist značajni Branko V. Radičević (1925), koji istrajno obnavlja jedan osobit vid folklorne kulture u zapadnoj Srbiji.

Premda u početku nešto sporije, proza se paralelno menjala s poezijom. Prikazivački momenat u njoj je mnogo važnije, pa napuštanje socijalističkog realizma nije moralo značiti i napuštanje realističkih stilskih obeležja. Prelaz se oseća naročito u romanima objavljenim 1950/51, koji se inače pominju kao prelomni. Najpre je to Svadba Mihaila Lalića (1914—1992), pisana u realističkom maniru, s tematikom iz poslednjeg rata, ali se ona ne daje samo na ideološkoj nego i na nešto jače istaknutoj psihološkoj ravni. Lalić u sledećim romanima neće menjati tematiku, ni vreme i mesto zbivanja (severna Crna Gora), čak će se i isti likovi pojavljivati više puta. Ali će zato produbljivati psihologiju likova, sežući sve do kolektivnih praobrazaca koji ne prestaju da upravljaju njihovim ponašanjem. Posle Njegoša, niko nije tako zahvatio i etnopsihološko nasleđe na prostorima Crne Gore. Sve složenija motivacija individualnog ponašanja na jakoj podlozi tradicionalnog morala zahtevala je nove oblike pripovedanja, i Lalić je do njih postepeno dolazio. Lelejska gora (1957) i Hajka (1960) najbolji su između desetak njegovih romana.

Drugi, 1951. objavljen roman — Daleko je sunce Dobrice Ćosića (1921) — pisan je smelije. Prvi put se među partizanima prikazuje izvesno unutarnje kolebanje i nedoumice, što je delovalo kao prvo iznenađenje i piscu donelo izuzetan uspeh. Ćosić će se zatim, u Korenima (1954), tematski vratiti na kraj prošlog veka i u više obimnih romana (serije romana) daće dramatičan razvoj i obrte u društvenom, ideološkom i političkom životu Srbije tokom prve polovine 20. veka. Vreme smrti I—IV (1972—1979) veliki je istorijski roman koji je književno transponovao ratnu dramu i stradanje srpskog naroda u Prvom svetskom ratu. Najzad, 1950. izašlo je Zimsko letovanje Vladana Desnice (1905—1967). To je prvi modernim prosedeom pisan roman s tematikom iz poslednjeg rata (u primorskom zaleđu Zadra). Desnica je još pre rata pisao pripovetke oslanjajući se na tradiciju srpskih pisaca u Dalmaciji. Zatim je njegova proza postajala sve meditativnijom. U izvrsnom romanu Proljeća Ivana Galeba (1957) pripovedanje već teče isključivo iz osetljive svesti obolelog muzičara, suočenog sa smrću i zamišljenog nad vekovečnom borbom svetla i tame, bića i ništavila.

Borbu suprotnih načela — ali dogme i pobune, vlasti i pojedinca — nalazimo i kod Meše Selimovića (1910—1982). On je srazmerno kasno objavio romane koji su mu doneli brz uspeh ne samo kod domaćih nego i kod stranih čitalaca. Njegov orijentalni milje mračniji je i suroviji od Andrićevog. Derviš i smrt (1966) pripoveda jedno duhovno lice, derviš iz 18. veka a Tvrđavu (1970) obrazovan čovek iz 17. veka. Tenzija i dramatičnost uobličeni su u njihovoj uznemirenoj svesti i pokolebanoj savesti. Biblijski intoniranim stilom iznosi se večiti čovekov strah i stradanje pod ideološkom prisilom i u skrivenoj mreži koju vlast ne prestaje da razapinje. Slično Selimoviću, Boško Petrović (1915) posle pesama i pripovedaka prvi roman Dolazak na kraj leta objavljuje tek 1970. Njegovo najznačajnije delo je, međutim, impresivni Pevač I—II (1980). Pripovedanje u romanu teče paralelno u sadašnjosti i srpskoj kulturnoj prošlosti, od kraja 18. veka pa dalje. Ali suština nije u paralelizmu i poređenju dveju stvarnosti, nego u traganju za dubljim istorijskim tokom, za živim kulturnoduhovnim kontinuitetom; sadašnje se začinje u prošlom, prošlo se produžava u sadašnjem, a oba drže pred nama otvorenu budućnost. Nešto mlađi Aleksandar Tišma (1924) nije toliko sklon kontemplaciji koliko suzdržanoj, čak hladnoj deskripciji u pripovetkama i romanima. Prikazivanje surovih i zločinačkih prizora bez saučesničkih tonova prerasta u stil kojim je sagrađen neljudski svet, sa ljudskim figurama kao objektima manipulacije, u najboljem njegovom romanu Upotreba čoveka (1976).

Od svih poratnih pisaca niko nije pripovedač u užem značenju koliko Antonije Isaković (1923). Tek je on u pripoveci s ratnom tematikom dao nešto zaista novo. Najpre u jeziku, koji je krajnje eliptičan, čak opor. Onda u opisu, koji je precizan i gotovo oskudan, ali sa jakim simboličkim konotacijama. Najzad, u knjigama Velika deca (1953) i Paprat i vatra (1962) radnja je svuda pažljivo vođena i kompozicija uravnotežena. Te skladno sklopljene pripovetke ispunjene su, međutim, snažnom dramatičnošću. Žanr pripovetke dalje razvija Miodrag Bulatović (1930—1991). Njegova zbirka Đavoli dolaze (1955) izaziva oštre polemike. Zatim sledi Vuk i zvono (1958). Bulatović nije pisac od mere i discipline. Naglo menja ton, prelazi s ozbiljnog na parodijski. Spaja disparatne pojave, izobličavajući ih do groteske. A sve je to saobraženo s jednom prilično pomerenom slikom sveta: u njegovim pripovetkama povlašćena mesta glavnih likova dobijaju prezrena, pa i sumanuta lica ili sa sela ili iz gradskog polusveta. Očima takvih likova viđen je koliko neobičan toliko i čaroban svet u romanu Crveni petao leti prema nebu (1959), koji je — kao i neki drugi Bulatovićevi romani — preveden na većinu svetskih jezika. Bulatović, u stvari, započinje novu razvojnu etapu u srpskoj prozi.

U poeziji pak novom pokolenju pripada Ivan V. Lalić (1931). On od prve zbirke (Bivši dečak, 1955) do izvanredne poslednje (Pismo, 1992) postepeno obnavlja zapostavljenu liniju simbolističke poezije: kod njega nalazimo nešto od njenoga artističkog sjaja, uravnoteženih slika i duhovne sabranosti. Lalić se ne vraća samo u Vizantiju (Vizantija, 1987) nego i šire u antički svet, jer poput nekih evropskih neosimbolista s početka veka traga uopšte za klasičnom merom pesme i pesničko nadahnuće vezuje za kulturu. Premda je bio efemeran, indikativno je da se 1957. u Beogradu oglasio pokret pesnika koji su sebe nazvali neosimbolistima. Među njima je najistaknutiji Branko Miljković (1934—1961). U brzom — i smrću prekinutom — razvoju od nekoliko godina on teži obnovi misaonog pesništva, koje obrazlaže kao spoj simbolotvorne pesničke forme i mišljenja koje dijalektički povezuje krajnosti: vatru i pepeo, biće i ništavilo, život i smrt. Nazivao je to "patetikom uma", koja se silovito osetila u njegovoj najboljoj i jedno vreme veoma uticajnoj knjizi Vatra i ništa (1960).

Najbliži izvornoj simbolističkoj poeziji ipak je Borislav Radović (1935). On je kao tanani umetnik ispred ostalih današnjih pesnika. Od Poetičnosti (1956) do Pesama 1971—1991 (1991) ne prestaje da proverava mogućnosti stiha i jezika. Njegova krhka lirika povremeno podseća na M. Dedinca. Na drugog starijeg pesnika, D. Matića, podseća poezija Jovana Hristića (1933). Makar utoliko što i on u spontanom, kolokvijalnom tonu iznosi erudicijom posredovano iskustvo (Stare i nove pesme, 1988). Hristić je podjednako značajan kao pozorišni kritičar i autor drama na antičke teme (knjiga drama Četiri apokrifa, 1970). U nešto drugačijem smeru, razvijao se Ljubomir Simović (1935). S jedne strane je liričar koji teži uopštavanju i misaonosti, s druge se vraća zavičajnoj zapadnoj Srbiji, njenim predelima, prošlosti, kao i svakodnevnom životu, koji dosad niko nije pesnički oblikovao kao on (izabrane pesme Hleb i so, 1985). Njegove s uspehom izvođene drame (Drame, 1991) srodne su s lirikom. Dalje je, u čisto regionalnom, išao Matija Bećković (1939). Najpre je estradan i odveć retoričan. Zatim u poemama Reče mi jedan čoek (1970), Međa Vuka Manitoga (1976), Lele i kuku (1978) daje nove obrasce dijalekatske poezije, pune frazeologizma, koji čuvaju ostatke jednog vida tradicionalne kulture u Crnoj Gori. Između više pesnika u širokome formalnom i tematskom rasponu valja pomenuti barem dva-tri najistaknutija: Vito Marković (1935), Milovan Danojlić (1937), koji je sve značajniji kao stilski briljantan prozni pisac, Branislav Petrović (1937) i Alek Vukadinović (1938).

Najmuzikalnija pesnik među neosimbolistima Velimir Lukić (1936) priklonio se dramskoj umetnosti. Njegove drame na antičke teme (Okamenjeno more, 1962), u žanru bliskom farsi (Drugi život kralja Osvalda, 1963), zatim s elementima fantazije i misterije (Bertove kočije ili Sibila, 1964), imale su vidljivog uspeha. Početak posleratne drame, međutim, označio je Nebeski odred (1957) Đorđa Lebovića (1928) i Aleksandra Obrenovića (1928). Mračne scene iz nacističkog logora i likovi koji su izgubili ljudske osobine približavaju Nebeski odred egzistencijalističkoj drami. A najplodniji i najpopularniji dramski pisac svakako je Aleksandar Popović (1929). Lako i zanimljivo pisani, njegovi komadi nemaju ni čvršće vođenu radnju ni jači dramski zaplet. Ali je zato osobitu ulogu dobio jezik, poglavito jezik Beograda, u kome je S. Vinaver pisao kao o mešavini zahvalnoj za dramsku obradu. Najpoznatiji su njegovi komadi Ljubinko i Desanka (1963), Čarapa od sto petlji (1965), Krmeći kas (1966), Druga vrata levo (1969). Najzad, Dušan Kovačević (1948) nastavlja tradiciju Nušićeve, beogradske komediografije: Maratonci trče počasni krug (1973), Balkanski špijun (1983); Sveti Georgije ubiva aždahu (1986).

Od 60-ih godina razvoj proze ne samo što je dinamičniji no ikada ranije nego je i složeniji. Teško je dati celovitiju sliku a da ne bude veoma uprošćena. Ono što se najpre zapaža, kao pojava koja uzima sve većeg maha, to je zaokupljenost pisaca isto toliko svojim zanatom, ako ne i više, koliko i predmetom opisivanja: ista tematika podvrgava se različitim postupcima pripovedanja, da bi se onda isti postupci primenjivali na različitu problematiku. Najpre Radomir Konstantinović (1928) objavljuje romane kao monotone traktate na najopštije teme, da bi kasnije sasvim prešao u esejistiku. Pavle Ugrinov (1926) ostaje dosledan minucioznoj deskripciji, koja usporava radnju i potiskuje siže. Najistrajniji u eksperimentisanju je Bora Ćosić (1932). Na kraju je svoj obimni roman Tutori (1978) sveo na igru gradnje i ironične samorazgradnje, u čemu se čitalac teško snalazi. Tu liniju produžava nešto mlađi Marko Kovač (1938). Neprekidno se menja, od Gubilišta (1962) do Vrata od utrobe (1978), i stalno prelazi granicu između pripovedanja i refleksija o pripovedanju.

Različitim prosedeima služi se Borislav Pekić (1930—1992), pisac koji je 70-ih i 80-ih godina plenio pažnju neobičnom plodnošću i spremnošću da se menja. Već u Vremenu čuda (1965) iskušenja savremenog čoveka — s ideološkim i političkim konotacijama — unosi u podlogu novozavetnih priča, i time univerzalizuje značenje, premda se taj postupak u narednim delima ne ponavlja, ipak se prepoznaju srodne teme i opšte načelo povezivanja i uopštavanja. Najkrupnije njegovo delo je romaneskni niz Zlatno runo I—VII. (1978-1986), gde se u prikazanoj istoriji jedne porodice ogleda sudbina celog naroda, Cincara, koji su se u vekovnoj dijaspori utapali u druge balkanske kulture.

Manje plodan, Danilo Kiš (1935—1989) mnogo je više zaokupljen formom. U prvi red srpskih prozaista izbio je romanom Bašta, pepeo (1965). Narator je u potrazi koliko za potonulim detinjstvom toliko i za stradalim ocem. Najfinije senzacije, koliko god da su lirski prozračne, u sećanju su osenčene gorčinom: imago oca-žrtve lebdi u ovoj kao i u narednim Kišovim knjigama. U Peščaniku (1972), gde tematika nije menjana, tehnika pripovedanja dovedena je do virutuoznosti. A Grobnica za Borisa Davidoviča (1976), koja je Kišu donela veliki ugled u inostranstvu, u celini je ispripovedana veštim preplitanjem dokumenata i fikcije o žrtvama staljinističkih čistki.

Zapravo je tek Miloradu Paviću (1929) pošlo za rukom da na zavodljiv način činjenice rastvori u imaginarno, a imaginarnom da čvrste činjenične konture. Ovaj poznati istoričar srpske književnosti podjednako je osvojio domaće i strane kritičare i čitaoce romanom čudno pisanim u više rečnika (Hazarski rečnik, 1984). Najpre, formalno je razbio vremensku uzastopnost u pripovedanju: rečnik omogućuje sentimentalno čitanje u proizvoljnom poretku. Zatim, o Hazarima, narodu o kome se gotovo ništa ne zna, dao je da različito svedoče tri civilizacije, tri religije: hrišćanska, hebrejska i islamska. Pretpostavke se umnožavaju, i u njih se i čitalac uvlači. Igra između stvarnog i mogućeg, znanja i fantazije, ne prestaje ne samo u ovome nego i u naredna dva, podjednako neobična romana: Predeo slikan čajem (1988) i Unutrašnja strana vetra (1991). U prošloj deceniji Pavić je bio jedan od najviše prevođenih pisaca u svetu.

Na prelazu iz sedme u osmu deceniju do izražaja dolazi jedan drugi, paralelan tok: povratak vremenski i prostorno ograničenoj domaćoj tematici i obnova jednostavnijih, ako već ne i tradicionalnih oblika pripovedanja. Posle M. Bulatovića, Dragoslav Mihailović (1930) daje najznačajniju knjigu Frede, laku noć (1967) već i po tome što je označila dalji razvoj srpske pripovetke. Uz tematiku iz svakodnevnog života ide i jezik, pa se podjednako u prvom licu može pripovedati na žargonu ili dijalektu. Izvrstan roman Kad su cvetale tikve (1968) zadivljuje otkrivanjem nečega što je sasvim blisko ali zapostavljeno: običnog života u posleratnom Beogradu, sa ljudskim sudbinama koje nisu ništa manje tragične zato što su obične. Zatim Petrijin venac (1975) vodi u unutrašnjost Srbije, u ruralni i prigradski život. Dva mlađa autora, Vidosav Stevanović (1942) i Milisav Savić (1946), u isto su vreme objavila pripovetke (Refuz mrtvak, 1969, i Bugarska baraka, 1969) sa srodnim tematskim, a donekle i stilskim usmerenjem, pa se u kritici govori o zasebnoj struji "stvarnosne proze".

U poslednje dve decenije, uostalom, stilska i tematska raznolikost izuzetno je velika. Tako su, na primer, Živojin Pavlović (1933), Slobodan Selenić (1933), a i Svetlana Velmar-Janković (1932), skloni modernijim postupcima u oblikovanju savremene tematike, dok je, nasuprot njima, Mladen Markov (1934) primetno tradicionalan i kad se dublje vraća u istoriju i kad piše o poratnom selu. U istoriju, dalju i bližu, vraća se i Vojislav Lubarda (1930). Upotpunjava sliku o Bosni, koja u prošlosti ne izgleda mnogo vedrija nego što je danas. S druge strane, jedan dotad nepoznat pisac, Miroslav Popović (1926—1985) iznenađuje izvrsnim romanom Sudbine (1984), uravnoteženo pisanim, sa nijansiranom psihologijom likova. Najzad, prilično je velik broj sve mlađih autora, koji su uveliko započeli novu etapu u razvoju srpske proze i među kojima ima i vrlo istaknutih, kao što je Miroslav Josić Višnjić (1946).

Srpska književnost je, opšte uzevši, u poslednju deceniju 20. veka ušla s razvojnom dinamikom i složenošću koje svedoče o daljem usponu, a što je ovde samo u glavnim crtama nagovešteno. Istoričari obično evropske književnosti dele na vodeće i na one koje pripadaju malim narodima, a za koje je karakterističan tzv. ubrzani razvoj ne samo u 19. nego i u 20. veku. Sustizanje vodećih književnosti, tj. ubrzani razvoj, postoji i u srpskoj sve do završetka Prvog svetskog rata, kada se ona neposredno uključuje u jak internacionalni pokret književne avangarde. A već od 50-ih godina, tokom druge polovine veka, pojačano interesovanje za srpske pisce, njihovo sve primetnije prisustvo na drugim jezicima, odjek na koji njihova dela nailaze kod stranih čitalaca i proučavalaca književnosti, nesumnjivo menjaju staru sliku. Očigledno je da srpska književnost — zajedno s vodećim slovenskim: ruskom, poljskom i češkom — simultano sudeluje u evropskome zajedničkom književnom životu i opštem razvoju književne umetnosti.


Novica Petković
Sačuvana
Stranice: 1   Idi gore
  Štampaj  
 
Prebaci se na: